Dyżury aptek od lat budzą emocje i stanowią punkt zapalny na linii przedsiębiorcy – jednostki samorządu terytorialnego. Kwestia dotycząca obowiązków aptek wobec lokalnych społeczności i pełnienia przez nie dyżurów w porze nocnej oraz w dni wolne od pracy, w tym w niedziele i święta państwowe, już wielokrotnie była analizowana przez sądy. Przykładem tego jest wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z 23 kwietnia 2026 r. (sygn. akt I SA/Op 35/26), który stanowi ważne orzeczenie w kontekście znowelizowanych przepisów ustawy Prawo farmaceutyczne. Odpowiada on bowiem na najważniejsze pytanie: czy same trudności kadrowe i oświadczenie właściciela apteki wystarczą, by w sposób prawnie skuteczny zwolnić placówkę z obowiązku dyżurowania?
Nowe przepisy o dyżurach aptek…
1 stycznia 2024 r. weszły w życie bardzo istotne zmiany w ustawie Prawo farmaceutyczne, które miały na celu uporządkowanie kwestii dyżurów aptecznych. Wprowadzono zasady wyznaczania dyżurów, dając pierwszeństwo zasadzie dobrowolności, a w przypadku braku zgłoszeń – określono reguły przymusowego wyznaczania aptek wraz z finansowaniem dyżurów ze środków NFZ. Praktyka pokazała jednak, iż dobrowolny system często okazuje się niewystarczający dla zapewnienia pełnego bezpieczeństwa mieszkańców. W takich sytuacjach znowelizowane przepisy dają zarządom powiatów kompetencję do wyznaczenia aptek do pełnienia dyżurów w drodze uchwały.
W sprawie, które w kwietniu przyglądał się WSA w Opolu, Zarząd Powiatu Strzeleckiego zmuszony był podjąć uchwałę wyznaczającą apteki ogólnodostępne zlokalizowane na terenie powiatu do pełnienia dyżurów w porze nocnej i w dni wolne od pracy w 2026 roku. Z uwagi na brak wystarczającej liczby dobrowolnych zgłoszeń, organ wprowadził system rotacyjny, w ramach którego na pięć aptek nałożono obowiązek dyżurowania. Wśród nich znalazła się apteka prowadzona przez spółkę, której przydzielono trzy dni dyżuru w skali całego roku (1 stycznia oraz 24 i 26 grudnia). Spotkało się to ze sprzeciwem właściciela placówki, co doprowadziło do przeniesienia sporu na drogę postępowania przed sądem administracyjnym.
Oświadczenie o braku personelu a weryfikacyjne kompetencje organu
Skarżąca spółka w swojej argumentacji oparła się na brzmieniu art. 94 ust. 7 pkt 3 Prawa farmaceutycznego. Przepis ten nakazuje organowi brać pod uwagę m.in. możliwość zapewnienia przez aptekę odpowiedniej liczby personelu. Spółka złożyła do Zarządu Powiatu oświadczenie, w którym wskazała na niemożność zapewnienia obsady kadrowej, argumentując, iż nie ma farmaceutów, którzy zgodziliby się pracować w dni świąteczne. Na tej podstawie skarżąca wnosiła o wyznaczenie innej apteki.
Zarząd Powiatu oparł się jednak na dostępnych informacjach, z których wynikało, iż przedmiotowa apteka zatrudnia co najmniej dwóch farmaceutów, co umożliwia organizację dyżurów. W skardze do WSA strona zarzucała organowi m.in. naruszenie art. 8 K.p.a. w zw. z art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji RP poprzez wyznaczenie tylko pięciu aptek z pominięciem innych, co miało stanowić nierówne traktowanie.
Konstytucyjne ramy wolności gospodarczej…
Prawną istotą sporu była kolizja wolności prowadzenia działalności gospodarczej oraz obowiązku władz publicznych do równego zabezpieczenia ochrony zdrowia obywateli. Skarżąca apteka podnosiła, iż zmuszanie jej do pracy stanowi nieproporcjonalną i niekonstytucyjną ingerencję. WSA w Opolu opowiedział się jednak po stronie ochrony interesu publicznego.
– Skarżąca nie zauważa również, iż – jak wskazano powyżej – prowadzenie działalności gospodarczej w formie aptek jest prawem i stąd podmiot gospodarczy, który podejmuje się prowadzenia takiej działalności, to winien mieć na względzie specyfikę działalności i związane z tym dodatkowe, ustawowe obciążenia jakie z danego rodzaju działalnością się wiążą – wskazał Sąd w uzasadnieniu.
Sąd nakreślił również granice konstytucyjnej ochrony swobody przedsiębiorczości.
– Wolność działalności gospodarczej, stanowiąca jedną z podstaw społecznej gospodarki rynkowej (art. 20 Konstytucji RP) nie ma charakteru absolutnego. W przypadkach i na warunkach określonych w art. 22 i art. 31 ust. 3 Konstytucji RP wolność działalności gospodarczej może być ograniczana – czytamy w orzeczeniu.
Administracyjna weryfikacja przesłanek
WSA w pełni podzielił stanowisko Zarządu Powiatu Strzeleckiego, wedle którego jednostronne oświadczenie przedsiębiorcy nie zwalnia automatycznie z nałożonych obowiązków. Sąd zwrócił uwagę, iż organ miał prawo weryfikować te twierdzenia.
– o ile ustawodawca przewiduje tryb wyznaczenia apteki dyżurującej, również w sytuacji, w której żadna z aptek dobrowolnie nie wyraziła chęci pełnienia dyżurów lub w sytuacji gdy liczba ta nie jest wystarczająca do zaspokojenia zdiagnozowanych przez organ potrzeb, to nie sposób założyć, iż podmiot prowadzący aptekę będzie mógł w prosty sposób zwolnić się z obowiązku pełnienia dyżuru składając oświadczenie (…) a Zarząd Powiatu nie będzie miał możliwości weryfikacji treści złożonego oświadczenia – czytamy w orzeczeniu.
Sąd odrzucił również tłumaczenia dotyczące trudności organizacyjnych.
– Z tego obowiązku nie mogą zwolnić szczególne warunki pracy konkretnej apteki, np. liczba zatrudnionych w niej osób lub kwestia osiąganego w takich porach pracy apteki wyniku ekonomicznego (zysku lub straty) – uznał WSA w Opolu.
Zasada proporcjonalności prawa
Odnosząc się do zarzutu rzekomego naruszenia zasady równego traktowania (art. 32 Konstytucji RP), WSA przypomniał, iż zasada ta wymaga traktowania w sposób równy podmiotów o tej samej cesze, ale z uwzględnieniem obiektywnych potrzeb. W toku postępowania udowodniono, iż organ oparł swoją decyzję na danych od Dyrektora Szpitala Powiatowego w Strzelcach Opolskich, z których wynikało, iż najwięcej pacjentów w SOR oraz nocnym świątecznym POZ pochodzi z Gminy Strzelce Opolskie. Z tego względu rekomendowano wyznaczenie aptek zlokalizowanych w tym mieście. Fakt wyznaczenia apteki skarżącej do dyżuru zaledwie w trzy dni świąteczne w ciągu roku stanowi w oceni Sądu dowód na zachowanie proporcjonalności przez organ.
– Konkludując powtórzenia wymaga, iż w ocenie składu orzekającego w sprawie organ prawodawczy podejmując zaskarżoną Uchwałę przeprowadził postępowanie w sposób prawidłowy z należytą starannością, zaś zgromadzony w nim materiał ocenił adekwatnie – skonstatował Sąd legalność działań samorządu
WSA kategorycznie oddalił skargę spółki. Wskazał, iż nie doszukał się też naruszeń przepisów prawa materialnego, czy procesowego, które skutkowałyby koniecznością stwierdzenia nieważności zaskarżonej Uchwały.
Nowe przepisy, stare problemy…
Wyrok WSA w Opolu to stanowczy sygnał dla rynku farmaceutycznego. Zdaniem Sądu nowelizacja przepisów w żadnym stopniu nie zatarła publicznoprawnego charakteru działalności aptecznej. W sytuacjach, gdy brakuje dobrowolnych form zabezpieczenia dostępu pacjentów do leków i usług farmaceutycznych, zarząd powiatu ma prawo przymusić podmioty prywatne do dyżurowania.
Wnioskiem płynącym z orzeczenia jest fakt, iż „wymówki” natury kadrowej czy finansowej nie stanowią skutecznej tarczy przed obowiązkiem nałożonym przez lokalne władze. Orzeczenie to dobitnie utrwala pogląd, w myśl którego podmioty decydujące się na koncesjonowaną działalność w ochronie zdrowia muszą akceptować nadrzędność ogólnospołecznego interesu publicznego nad własnym komfortem operacyjnym.
