Wyniki najnowszego badania sugerują, iż zaburzenie rytmu dobowego może negatywnie wpływać zarówno na strukturę mózgu, jak i funkcje poznawcze. Część tych zmian może jednak ulegać odwróceniu po zakończeniu pracy zmianowej.
System zmianowy a zdrowie
Wraz z rozwojem społeczeństwa funkcjonującego przez całą dobę coraz więcej osób pracuje w systemie zmianowym. Jednocześnie wydłuża się aktywność zawodowa, przez co na rynku pracy przybywa osób w średnim i starszym wieku. Budzi to obawy, ponieważ praca zmianowa może negatywnie wpływać na zdrowie, w tym na funkcjonowanie mózgu.
Dotychczasowe badania dotyczące wpływu pracy zmianowej na mózg dawały jednak niejednoznaczne wyniki. Głównym problemem była niewielka liczba uczestników, co utrudniało wyciąganie wiarygodnych wniosków.
Aby lepiej zrozumieć tę zależność, naukowcy wykorzystali dane ponad 14 tysięcy osób. Celem badania było sprawdzenie, czy praca zmianowa wiąże się ze zmianami w strukturze mózgu i pogorszeniem funkcji poznawczych. Naukowcy chcieli również dowiedzieć się czy zmiany te mogą się cofać po zakończeniu pracy w takim systemie.
Jak system zmianowy wpływa na mózg? Badanie
W badaniu wykorzystano dane pochodzące z brytyjskiej bazy UK Biobank. Do analizy włączono 14 198 osób w wieku 40–70 lat, zatrudnionych na pełen etat lub prowadzących własną działalność gospodarczą, bez historii poważnych chorób, takich jak nowotwory, udar mózgu czy zawał serca. Wszyscy uczestnicy przeszli wysokiej jakości badanie rezonansu magnetycznego mózgu.
Na podstawie obrazowania MRI oceniano zarówno objętość poszczególnych struktur mózgu, jak i stan istoty białej odpowiedzialnej za komunikację między różnymi obszarami mózgu. Dodatkowo zebrano informacje dotyczące charakteru pracy, stylu życia, stanu zdrowia, jakości snu oraz wyników testów oceniających funkcje poznawcze, takie jak pamięć, szybkość przetwarzania informacji i rozumowanie.
Następnie porównano wyniki osób pracujących zmianowo i w stałych godzinach pracy. Analizowano również, czy liczba przepracowanych godzin, rodzaj zmian oraz długość zatrudnienia w systemie zmianowym wiążą się ze stopniem zmian obserwowanych w mózgu.
U części uczestników wykorzystano także powtórne badania MRI wykonane po kilku latach. Naukowcy chcieli w ten sposób ocenić, czy ewentualne zmiany mogą ulegać odwróceniu po zakończeniu pracy zmianowej. We wszystkich analizach uwzględniono potencjalne czynniki zakłócające, takie jak wiek, płeć, status społeczno-ekonomiczny, palenie tytoniu czy współistniejące problemy zdrowotne.
Pracownicy zmianowi są narażeni na zmiany struktur mózgu
Analiza wykazała, iż praca zmianowa wiąże się z istotnymi zmianami strukturalnymi w mózgu.
W porównaniu z osobami pracującymi w stałych godzinach pracownicy zmianowi mieli mniejszą objętość lewego ciała migdałowatego i prawego wzgórza. Są to struktury odgrywające istotną rolę w procesach pamięci, emocji i przetwarzania informacji. Zaobserwowano również pogorszenie integralności istoty białej, odpowiedzialnej za komunikację między różnymi obszarami mózgu. Co istotne, nasilenie zmian było zależne od częstotliwości pracy zmianowej. Im częściej uczestnicy pracowali w takim systemie, tym większe były obserwowane ubytki.
Badanie dostarczyło jednak dowodów na częściową odwracalność tych zmian. W okresie około 2,5 roku u osób kontynuujących pracę zmianową obserwowano dalsze zmniejszanie objętości wybranych struktur mózgu. U uczestników, którzy zrezygnowali z pracy zmianowej, odnotowano natomiast wzrost objętości wzgórza i ciała migdałowatego. Sugeruje to możliwość regeneracji mózgu po przywróceniu bardziej regularnego rytmu pracy.
Zmiany strukturalne znajdowały odzwierciedlenie również w funkcjonowaniu poznawczym. Pracownicy zmianowi osiągali gorsze wyniki w testach oceniających pamięć, szybkość przetwarzania informacji oraz zdolność logicznego myślenia. Dodatkowo wykazano, iż bezsenność u osób pracujących zmianowo wiązała się ze zmniejszoną objętością przyśrodkowej kory czołowej, a niższe stężenie witaminy D było związane z mniejszą objętością ciała migdałowatego.
Wyniki badania opublikowano w czasopiśmie NeuroImage.
