Gdy rączka przedszkolaka potrzebuje ćwiczeń, czyli terapia ręki w pigułce

Praca dłoni, a edukacja przedszkolna

Przedszkole to czas dla malucha, w którym dzieje się naprawdę dużo. Atrakcyjność zajęć oferowanych przez warszawskich pedagogów jest przebogata. Maluchy mają możliwość rozwijania zarówno swoich zdolności poznawczych, psychoruchowych, jak i motorycznych, a większość z nich wykonują właśnie ręką. Codzienne sytuacje związane z zabawą wymagają precyzyjnej pracy dłoni już na pierwszym etapie edukacyjnym, jakim jest nauka w przedszkolu. Maluchy, które wybierają się na plac zabaw, powinny potrafić samodzielnie założyć buty czy kurtkę, a to właśnie sprawna praca ręki decyduje o jakości i tempie wykonywania czynności samoobsługowych. Warto tu wspomnieć również o dzieciach sześcioletnich realizujących roczny obowiązek przygotowania do szkoły. To „zerówkowicze” tej pracy mają naprawdę dużo, mnogość kart pracy i codzienne ćwiczenia zapisu liter i cyfr nie dla wszystkich są „bułką z masłem”. Te dzieci, które dłoń mają słabszą, łatwiej dekoncentrują się, szybciej rezygnują z wykonywania zadań podręcznikowych czy marudzą przy wycinaniu.

Po dokonaniu obserwacji funkcjonowania motorycznego dłoni czy przebadaniu dziecka z użyciem odpowiednich arkuszy oceniających rozwój manualny każdy z nauczycieli czy pedagog specjalny może zakwalifikować dziecko do zajęć z terapii ręki, a gdy nie ma w placówce specjalisty w tym zakresie – sporządzić plan pracy doskonalącej motorykę małą czy zebrać propozycje ćwiczeń wspomagających funkcjonowanie motoryczne dłoni.

Co to jest terapia ręki?

Terapią ręki określamy wszystkie te działania nauczyciela, których celem jest usprawnienie pracy dłoni, ramion i barków. Terapia ręki może być prowadzona przez pedagogów specjalnych, nauczycieli wychowania przedszkolnego czy fizjoterapeutów, którzy ukończyli odpowiedni kurs w tym zakresie, najczęściej dwustopniowy. Zajęcia z terapii ręki nie mają tylko charakteru zadań stolikowych, nie polegają na rysowaniu czy wykonywaniu szlaczków, a całościowo wspierają motorykę małą oraz koordynację wzrokowo-ruchową, której prawidłowe działanie niezbędne jest do osiągania kolejnych kamieni milowych w rozwoju dziecka.

Zajęcia z terapii ręki mogą mieć charakter indywidulany lub wiązać się z pracą w niewielkich grupkach. Ważne jest, aby były one różnorodne, aktywizowały dzieci np. poprzez wdrożenie pracy na „stacjach zadaniowych”, podczas których dzieci wykonują wybrane ćwiczenia, a następnie przechodzą na kolejną „stację” w celu doskonalenia pracy dłoni w różnych zakresach. Ta metoda aktywizująca wprowadza również element rywalizacji motywujący dodatkowo do podejmowania trudu ćwiczeń.

Celem zajęć z terapii ręki jest zoptymalizowanie pracy dłoni, poprawa siły mięśniowej, dostarczenie wielozmysłowych bodźców, stymulowanie do wykonywania czynności samoobsługowych czy poprawa jakości i precyzji ruchów ręki niezbędnych do pisania i kreślenia.

Etapy zajęć usprawniających pracę dłoni

(na podstawie Programu Terapii Ręki wg A. Giczewskiej i W. Bartkiewicz)

Zgodnie z Programem Terapii Ręki przygotowanym przez W. Bartkiewicz i A. Giczewską, na którym opieram się w mojej pracy, w zajęciach z terapii ręki wprowadza się podział na ćwiczenia w kilku seriach:

1. Stymulacja proprioceptywna – związana z czuciem głębokim i odczuciami w układzie mięśniowo- szkieletowym, jest to „wiedza” o położeniu naszego ciała w przestrzeni. Ten rodzaj stymulacji polega na dawaniu docisków z użyciem akceptowalnych przez dziecko masażerów, ćwiczeniu z rozciągliwymi taśmami dającymi odczucia w obrębie np. nadgarstków czy ugniataniu mas plastycznych. Dzieci lubią zabawę w naleśnika polegającą na zawijaniu dłoni czy całego ciała np. w kołdrę czy koc obciążeniowy.
2. Seria ćwiczeń rozmachowych – ta seria ćwiczeń ma poprawić funkcjonowanie dziecka w zakresie kontroli posturalnej, ruchomości obręczy barkowej oraz zbudować siłę mięśniową ramion, przedramion. Przykładowe ćwiczenia z tej serii to jazda na deskorolce w leżeniu na brzuchu, przeciąganie liny, wspinanie się na palce w celu zdjęcia zawieszonych nad głową spinaczy, malowanie „na niby” na dużych formatach papieru.
3. Seria ćwiczeń manualnych – polega na aktywizacji do ruchu ramion i nadgarstków oraz zwiększeniu zakresu ruchu w stawach łokciowych. Doskonalimy izolowane ruchy dłoni, ćwiczymy manipulacje różnorodnymi obiektami. Warto zaproponować dziecku ćwiczenia układania kształtów z papieru, czyli origami, piętrzenie wież z kubeczków, układanie czy odwzorowywanie kształtów z patyczków, nawijanie nitki na szpulkę.
4. Seria ćwiczeń precyzyjnych – podczas tej serii rozwijamy różne rodzaje chwytu dłoni, doskonalimy umiejętności w zakresie trzymania narzędzia pisarskiego czy nożyczek, pracujemy nad zdolnościami opozycyjnymi kciuka oraz dysocjacją palców. Wspomagamy pracę stawów paliczkowych i śródpaliczkowych dłoni. Atrakcyjne ćwiczenia w tej serii mogą polegać na pracy szczypcami, łyżkami w celu nabrania czy przeniesienia grochu. Ćwiczenia w zakładaniu gumeczek na palce czy zabawy paluszkowe, wyliczanki na palcach, naśladowanie gestów.
5. Relaks – pozwala odpocząć mięśniom, które napracowały się. Forma relaksacji powinna być dostosowana do dziecka, sprawiać mu przyjemność. Warto włączyć spokojną muzykę, można wspólnie poczytać bajkę czy powdychać ulubione zapachy w ramach krótkiej aromaterapii.

Każde ćwiczenia rozpoczynamy przywitaniem się z dzieckiem, stworzeniem miłej atmosfery związanej z zaufaniem dziecka do terapeuty. Na zakończenie warto przekazać dziecku ciepłe słowo, pochwalić za podjęty trud terapeutyczny czy nagrodzić drobną naklejką, czy ciekawą pieczątką. Podział zajęć na etapy pozwala terapeucie na skupienie się nad pracą we wszystkich sferach niezbędnych do pracy dłoni w różnych zakresach.

Domowa terapia ręki, czyli jak przenieść ćwiczenia z zajęć na warunki domowe?

By wspomaganie pracy dłoni nie odbywało się tylko w warunkach ćwiczebnych, a niosło realne korzyści dla dziecka i poprawiało jakość jego funkcjonowania w obrębie motoryki małej, warto włączyć dziecko w wykonywanie domowych czynności np. porządkowych: wieszając pranie na znajdującej się nad głową dziecka suszarce (włączamy serię ćwiczeń rozmachowych). Może uda się poprosić malucha, aby pomógł nam zetrzeć lustro, również doskonali on prace w zakresie obręczy barkowej. Serię ćwiczeń manualnych możemy doskonalić, gdy dziecko pomaga nam w przygotowaniach do rodzinnego obiadu, składając serwetki czy układając sztućce albo gdy wspólnie ugniatamy ciasto na niedzielną szarlotkę. Gdy nasze dziecko zechce narysować wyjątkowe wydarzenia z minionego dnia, poćwiczymy zarówno trzymanie narzędzia pisarskiego, jak i umiejętności grafomotoryczne. Domowa terapia ręki nie musi odbywać się w „czterech ścianach”, wspólne wyjście na plac zabaw, czas spędzony w lesie czy parku mogą być świetną inspiracją do zabawy i ćwiczeń. Zbieranie szyszek, budowanie „baz” z gałęzi i liści czy rysowanie patykiem po piasku również mogą być przykładem domowej terapii ręki.

Wskazówki do pracy:

1. „Łap” choćby krótkie chwile, które poświęcisz na pracę z zakresu terapii ręki.
2. Zmieniaj materiały na których ćwiczysz, aby dziecko stawało się odkrywcą.
3. Wprowadzaj zdrową rywalizację, aby zaktywizować do działań i podejmowanego trudu.
4. Rozmawiaj z dzieckiem – zbieraj wiadomości o tym, co je interesuje, aby wplatać ćwiczenia z terapii ręki.
5. Ćwicz rękę w trakcie wykonywania codziennych czynności, pozwól maluchowi na samodzielność, ale koryguj nieprawidłowości.
6. Pracuj regularnie, krócej a częściej i zawsze z uśmiechem na twarzy.

Bibliografia:

1. A. Giczewska, W. Bartkiewicz – Terapia ręki w praktyce

Autor: mgr Jolanta Kobus-Kidyba – pedagog specjalny, Przedszkole nr 215 w Warszawie – Czytelniczka Portalu