Zachowania trudne u dzieci stanowią jedno z największych wyzwań dla nauczycieli, specjalistów czy choćby rodziców. Do tej kategorii zalicza się m.in. agresję, impulsywność, opór wobec poleceń, nadmierną ruchliwość, zachowania buntownicze czy trudności w regulacji emocji. Zachowania te nie są jedynie przejawem „złej woli” dziecka, ale często stanowią formę komunikatu o niezaspokojonych potrzebach, trudnościach emocjonalnych lub nieadekwatnych strategiach radzenia sobie z otoczeniem. Właśnie dlatego współczesne podejścia terapeutyczne coraz częściej odchodzą od kar na rzecz metod opartych na zrozumieniu mechanizmów zachowania.
Jednym z takich podejść jest przyjazna terapia behawioralna, która łączy klasyczne założenia behawioryzmu z empatycznym, relacyjnym podejściem do dziecka. Terapia ta opiera się na analizie funkcjonalnej zachowania, czyli poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie, jaką funkcję pełni dane zachowanie – czy służy ono uzyskaniu uwagi, uniknięciu trudnej sytuacji, zdobyciu kontroli czy regulacji emocji. Zrozumienie funkcji zachowania pozwala na dobranie adekwatnych strategii wsparcia zamiast reagowania impulsywnego lub karzącego.
Istotnym elementem przyjaznej terapii behawioralnej jest wzmacnianie pozytywnych zachowań. Polega ono na systematycznym zauważaniu i nagradzaniu pożądanych reakcji dziecka, co zwiększa prawdopodobieństwo ich powtarzania. Wzmocnienia mogą mieć różną formę – od pochwały słownej, poprzez uwagę dorosłego, aż po drobne nagrody materialne lub przywileje. najważniejsze jest, aby były one dostosowane do indywidualnych potrzeb i możliwości dziecka.
Kolejną istotną formą pomocy jest jasne strukturyzowanie środowiska. Dzieci przejawiające zachowania trudne często funkcjonują lepiej w warunkach przewidywalności i jasno określonych zasad. Stały plan dnia, czytelne reguły oraz konsekwencja dorosłych sprzyjają poczuciu bezpieczeństwa i redukują napięcie emocjonalne. W przyjaznej terapii behawioralnej duży nacisk kładzie się również na sposób komunikacji – polecenia powinny być krótkie, konkretne i dostosowane do możliwości poznawczych dziecka.
Nieodłącznym elementem pracy z dzieckiem jest także rozwijanie umiejętności samoregulacji. Dziecko uczy się rozpoznawania własnych emocji, nazywania ich oraz stosowania alternatywnych, akceptowalnych społecznie sposobów reagowania. Terapia nie koncentruje się wyłącznie na eliminowaniu zachowań trudnych, ale przede wszystkim na uczeniu nowych, bardziej adaptacyjnych strategii.
Przyjazna terapia behawioralna zakłada również współpracę z dorosłymi – nauczycielami, rodzicami i specjalistami. Spójność oddziaływań w różnych środowiskach dziecka znacząco zwiększa skuteczność podejmowanych działań. Dorosły nie jest tu jedynie kontrolerem zachowania, ale przewodnikiem i wsparciem w procesie uczenia się.
Zapoznanie się z założeniami przyjaznej terapii behawioralnej pozwoliło mi spojrzeć na dziecko przejawiające zachowania trudne w sposób bardziej spokojny i zrozumiały. Dzięki zapoznaniu się z tym podejściem uświadomiłam sobie, iż trudne zachowania nie pojawiają się bez powodu i bardzo często są formą komunikatu ze strony dziecka. Zamiast traktować je jako przejaw nieposłuszeństwa czy złej woli, trzeba je postrzegać jako sygnał, iż dziecko przeżywa trudne emocje lub nie radzi sobie z daną sytuacją.
W praktycznej pracy z dzieckiem szczególnie pomocne będzie skupienie się na przyczynach zachowania, a nie wyłącznie na jego skutkach. Analizowanie tego, co wydarzyło się przed wystąpieniem trudnego zachowania oraz jakie były jego konsekwencje, pozwala lepiej zrozumieć dziecko i dobrać odpowiednie metody wsparcia. Takie podejście uczy większej uważności oraz cierpliwości w codziennej współpracy z dzieckiem.
Istotnym elementem, który z pewnością trzeba wykorzystać w praktyce, jest jasne ustalanie zasad i oczekiwań. Dziecko, które dokładnie wie, czego się od niego oczekuje, czuje się bezpieczniej i ma większą szansę na prawidłowe funkcjonowanie. Równie ważna jest konsekwencja dorosłego w reagowaniu na zachowania dziecka. Spójność zasad daje dziecku poczucie stabilności i porządku, co w znacznym stopniu ogranicza pojawianie się zachowań trudnych.
Duża wartość jest także w stosowaniu pozytywnych wzmocnień. Zauważanie choćby najmniejszych sukcesów dziecka oraz nagradzanie zachowań pożądanych może znacząco wpłynąć na jego motywację. W praktyce mogą to być proste pochwały, uśmiech, miłe słowo czy drobne przywileje. Dzięki temu dziecko uczy się, iż jego wysiłek jest dostrzegany i doceniany, co pozytywnie wpływa na jego poczucie własnej wartości.
Przyjazna terapia behawioralna pokazuje również, jak ważne jest uczenie dziecka umiejętności, których jeszcze nie posiada. Wiele trudnych zachowań wynika z braku zdolności radzenia sobie z emocjami, takimi jak złość, frustracja czy lęk. W codziennej pracy oznacza to wspieranie dziecka w nazywaniu emocji, pokazywanie sposobów radzenia sobie z napięciem oraz uczenie prostych strategii rozwiązywania konfliktów. Takie działania wymagają na pewno czasu i systematyczności, jednak przynoszą efekty.
Zdobyte informacje będą również bardzo przydatne we współpracy z rodzicami. Zamiast oceniania ich działań wychowawczych, dobrym wyjściem jest wspólne analizowanie trudnych sytuacji i poszukiwanie rozwiązań, które będą korzystne dla dziecka. Uważam, iż takie partnerskie podejście sprzyja lepszej komunikacji oraz budowaniu zaufania między dorosłymi zaangażowanymi w wychowanie dziecka.
Przyjazna terapia behawioralna skłania dorosłych również do refleksji nad własnym zachowaniem i postawą wobec dziecka. Nasze, ich reakcje, emocje i sposób komunikacji mają duży wpływ na zachowanie dziecka. Praca z dzieckiem przejawiającym zachowania trudne wymaga spokoju, konsekwencji oraz gotowości do pracy nad sobą.
Podsumowując, elementy przyjaznej terapii behawioralnej stanowią bardzo cenne i praktyczne narzędzie w pracy z dzieckiem. Pozwalają lepiej zrozumieć jego potrzeby, budować pozytywne relacje oraz skuteczniej wspierać je w radzeniu sobie z trudnościami. Myślę, iż ta wiedza będzie bardzo przydatna w mojej praktyce i przyczyni się do bardziej świadomej i empatycznej współpracy z dzieckiem.
Bibliografia:
Kołakowski A. Pisula A., Sposób na trudne dziecko. Przyjazna terapia behawioralna, Gdańsk,
GWP 2011
Autorka: Aleksandra Szklarz – Czytelniczka Portalu
Post Formy pomocy dziecku przejawiającemu zachowania trudne – wykorzystanie elementów przyjaznej terapii behawioralnej pojawił się poraz pierwszy w Pedagogika Specjalna - portal dla nauczycieli.
