Fluoksetyna w depresji dzieci i młodzieży: jedno małe badanie zawyżyło ocenę jej skuteczności

Pojedyncze badanie z udziałem zaledwie 40 pacjentów, przeprowadzone w Iranie, zostało wykorzystane w dwóch wpływowych metaanalizach sieciowych dotyczących leczenia depresji u dzieci i młodzieży.

Warto przypomnieć czym różni się klasyczna metaanaliza od metaanalizy sieciowej. Klasyczna metaanaliza łączy wyniki badań bezpośrednio porównujących te same dwie metody leczenia. Natomiast metaanaliza sieciowa pozwala dodatkowo na pośrednie porównywanie kilku terapii, tworząc między nimi „sieć” zależności.

Według autorów nowej pracy wyniki badania z 2006 roku były skrajnie odstające i niewiarygodne, a ich uwzględnienie przyczyniło się do przeszacowania skuteczności fluoksetyny. Jednocześnie naukowcy nie apelują o zaprzestanie przepisywania fluoksetyny w leczeniu depresji u dzieci.

– Zamiast tego komisje ds. wytycznych powinny przejrzeć swoje zalecenia, uwzględnić przedstawione przez nas dowody i rozważyć, czy stosowanie leku przez cały czas może być uzasadnione – mówi Richard Lyus, konsultant psychiatrii dzieci i młodzieży z Cambridge w Wielkiej Brytanii i współautor analizy z bieżącego roku.

Jedno badanie, duży wpływ na kolejne analizy

Sprawa dotyczy badania opublikowanego w 2006 r. przez Attariego i współpracowników. Objęło ono 40 dzieci i nastolatków w wieku 7–16 lat, których losowo przydzielono do grup otrzymujących fluoksetynę lub nortryptylinę. Badanie trwało osiem tygodni i nie obejmowało grupy placebo.

Wynik badania był bardzo nietypowy. Autorzy podali średnią zmianę wyniku w skali depresji na poziomie −10,9 w grupie fluoksetyny i −2,6 w grupie nortryptyliny. Na tej podstawie w późniejszych metaanalizach wyliczono bardzo wysoką skuteczność flukosetyny. Autorzy najnowszej analizy Cochrane wskazują, iż tak duże wartości efektu są niezwykle rzadkie w badaniach nad lekami przeciwdepresyjnymi.

Badacze zakwestionowali wiarygodność danych

Autorzy pracy z 2026 r. nie ograniczyli się do stwierdzenia, iż irańskie badanie Attariego było małe. Wskazali na wiele problemów metodologicznych, nieprawdopodobnych wyników oraz niespójności numerycznych, które ich zdaniem podważają wiarygodność badania. Skontaktowali się również z autorami publikacji, redakcją czasopisma oraz wydawcą, przedstawiając swoje zastrzeżenia. Jak wynika z nowej pracy, nie doprowadziło to dotychczas do korekty pierwotnego badania ani analiz, które wykorzystały jego dane.

Problem stał się istotny, ponieważ badanie Attariego zostało uwzględnione w dwóch dużych metaanalizach sieciowych. Opublikowano je odpowiednio w 2016 r. w „The Lancet” oraz w 2020 r. w „The Lancet Psychiatry”. Na tym tle szczególnie interesujący okazał się wynik przeglądu Cochrane opublikowanego w 2021 r.

Cochrane z 2021 r. – istotny element układanki

W 2021 r. Hetrick i współpracownicy opublikowali w Cochrane metaanalizę sieciową dotyczącą nowszych leków przeciwdepresyjnych stosowanych u dzieci i młodzieży. W tej analizie nie uwzględniono badania Attariego. Wynikało to z różnic w kryteriach włączenia badań. Analiza Hetricka koncentrowała się na lekach przeciwdepresyjnych nowej generacji, a badanie Attariego porównywało fluoksetynę z nortryptyliną, czyli lekiem trójpierścieniowym. Cochrane uzyskało wówczas znacznie mniejszy efekt fluoksetyny niż wcześniejsze metaanalizy (zbliżony do placebo).

Fluoksetyna nieskuteczna u dzieci i młodzieży?

Richard Lyus i współpracownicy, autorzy badania opublikowanego początkiem bieżącego miesiąca ponownie przeanalizowali trzy duże metaanalizy sieciowe dotyczące leczenia depresji u dzieci i młodzieży – dwie publikacje z grupy „Lancet” oraz analizę Cochrane z 2021 roku.

Według autorów nowej pracy różnica między pierwotnymi wynikami a wynikami po usunięciu badania Attariego pokazuje, jak silny wpływ na wynik całej analizy może mieć pojedyncze, odstające badanie.

– Powtórzyliśmy wszystkie trzy analizy, aby odtworzyć pierwotne wyniki, a następnie powtórzyliśmy analizy The Lancet bez niewiarygodnego badania. – piszą autorzy badania Cochrane. Stwierdziliśmy, iż dwie analizy The Lancet przeszacowały skuteczność działania fluoksetyny ze względu na uwzględnienie podejrzanego badania o dużym wpływie.

Nowa analiza nie oznacza, iż fluoksetyna została uznana za nieskuteczną ani iż pacjenci powinni przerywać leczenie. Ocena autorów jest jednak mocno krytyczna. Wskazują na liczne nieprawdopodobne wyniki i niespójności w danych, które sprawiają, iż wiarygodność badania oceniają jako niską. We wniosku końcowym autorzy napisali: „Wszystkie trzy recenzje, z wyjątkiem niewiarygodnych badań, wskazują, iż różnica między fluoksetyną a placebo jest niewielka i nieistotna w kontekście łagodzenia objawów depresji u dzieci i młodzieży.”

©MGR.FARM