Przezroczyste osłony ze szkła lub tworzywa sztucznego na stanowiskach ekspedycyjnych w aptekach na szeroką skalę pojawiły się w okresie pandemii. Był to jeden ze środków ochrony farmaceutów i techników farmaceutycznych przed wirusem SARS-CoV-2. Po zakończeniu pandemii, zaczęły one jednak znikać, a właściciele aptek zaczęli przywracać ich “aranżacje” do poprzedniego stanu. Czy słusznie?
Część farmaceutów uważa, iż szyby przy aptecznych okienkach powinny pozostać na stałe. Przekonują, iż ich rola w codziennym funkcjonowaniu aptek wykracza daleko poza reagowanie na sytuacje kryzysowe. Dlatego też, Okręgowa Rada Aptekarska w Łodzi, pod koniec września przyjęła uchwałę, w której jednoznacznie opowiedziała się za utrzymaniem i standaryzacją tego rozwiązania. Samorząd w swoim stanowisku przedstawia dogłębną analizę prawną, epidemiologiczną i techniczną, wskazując, iż osłony fizyczne stanowią najważniejszy element ochrony zbiorowej personelu oraz pacjentów.
Apteka jako placówka ochrony zdrowia – realne zagrożenia biologiczne
Punktem wyjścia dla analizy przeprowadzonej przez łódzką Okręgową Radę Aptekarską jest status prawny oraz specyfika funkcjonowania aptek. W przeciwieństwie do tradycyjnych placówek handlowych, apteka jest miejscem, do którego w pierwszej kolejności udają się osoby ze świeżo rozwiniętymi objawami infekcji, poszukujące pomocy medycznej lub leków bez recepty.
– Apteka, zgodnie z przepisami ustawy Prawo farmaceutyczne, jest placówką ochrony zdrowia publicznego. Charakter pracy wykonywanej w aptekach wiąże się z codziennym, bezpośrednim kontaktem personelu z dużą liczbą pacjentów, w tym z osobami zgłaszającymi objawy chorób zakaźnych, w szczególności infekcji dróg oddechowych. Farmaceuci oraz pozostały personel aptek mogą być zatem zawodowo narażeni na kontakt z czynnikami biologicznymi przenoszonymi pomiędzy osobami znajdującymi się w niewielkiej odległości od siebie – czytamy w stanowisku.
Codzienna praca przy okienku ekspedycyjnym wiąże się z wielogodzinną ekspozycją na aerozole generowane podczas mówienia, kaszlu czy kichania. Przy braku odpowiednich zabezpieczeń stwarza to znaczne ryzyko absencji chorobowej personelu oraz ciągłej transmisji patogenów w środowisku aptecznym.
Ochrona zbiorowa kontra indywidualna – wyższość rozwiązań pasywnych
W polskim systemie prawnym i koncepcji bezpieczeństwa i higieny pracy (BHP) priorytetem jest zawsze stosowanie środków ochrony zbiorowej przed środkami ochrony indywidualnej (takimi jak maseczki czy przyłbice). Bariery fizyczne idealnie wpisują się w tę zasadę.
W Stanowisku ORA w Łodzi zwrócono uwagę na obowiązki prawne ciążące na pracodawcach i kierownikach placówek.
– Obowiązujące przepisy dotyczące ochrony pracowników przed szkodliwymi czynnikami biologicznymi wskazują na konieczność stosowania dostępnych środków eliminujących narażenie lub ograniczających jego stopień, a także zapewnienia pracownikom odpowiednich środków ochrony zbiorowej – czytamy w Uchwale.
Kluczowym argumentem przemawiającym za fizycznymi osłonami jest ich bezobsługowość i ciągłość działania. Środki ochrony indywidualnej wymagają dyscypliny, regularnej wymiany oraz prawidłowego użytkowania zarówno przez pracownika, jak i pacjenta – co w praktyce bywa trudne do wyegzekwowania.
– Szczególną zaletą fizycznej bariery ochronnej jest jej stały charakter. W przeciwieństwie do środków ochrony indywidualnej jej działanie nie jest uzależnione od każdorazowego prawidłowego zastosowania przez pracownika lub pacjenta i może ograniczać bezpośrednią ekspozycję przez cały czas funkcjonowania stanowiska – czytamy w uchwale ORA.
Dodatkowo samorząd podkreśla wymiar obustronnego bezpieczeństwa: „Z punktu widzenia bezpieczeństwa epidemiologicznego znaczenie ma również dwukierunkowy charakter ochrony – ograniczenie bezpośredniego rozprzestrzeniania cząstek zarówno od pacjenta w kierunku personelu apteki, jak i od osoby wykonującej zawód medyczny w kierunku pacjenta.”
Dowody naukowe i techniczne warunki skuteczności
Samo zamontowanie jakiejkolwiek przesłony nie gwarantuje jednak pełnego bezpieczeństwa. Rada powołuje się na badania eksperymentalne, które jednoznacznie pokazują, iż skuteczność aerodynamiki bariery zależy od konkretnych parametrów technicznych. Przezroczysta przesłona ma za zadanie mechaniczne przecięcie strumienia cząstek emitowanych drogą kropelkową.
– Dostępne badania eksperymentalne wskazują, iż odpowiednio zaprojektowane i umiejscowione bariery mogą znacząco ograniczać liczbę cząstek docierających bezpośrednio do osoby znajdującej się po przeciwnej stronie przesłony. Skuteczność takiego rozwiązania zależy w szczególności od wysokości i szerokości bariery, miejsca jej instalacji oraz istniejących warunków wentylacji i kierunku przepływu powietrza – czytamy w stanowisku.
Niewłaściwie zaprojektowana osłona – np. ze zbyt dużymi otworami lub zamontowana w sposób zaburzający cyrkulację powietrza – może tworzyć tzw. strefy stagnacji, w których cząstki biologiczne kumulują się zamiast ulegać rozproszeniu.
8 Rekomendacji Okręgowej Rady Aptekarskiej w Łodzi
W oparciu o zebrany materiał, ORA w Łodzi sformułowała osiem wytycznych dla podmiotów prowadzących apteki oraz kierowników placówek:
- Powszechność stosowania: Rekomenduje się montaż przezroczystych barier ochronnych na wszystkich stanowiskach ekspedycyjnych, gdzie dochodzi do bezpośredniego kontaktu z pacjentami.
- Uwzględnienie w ocenie ryzyka: Bariery fizyczne powinny być formalnie ujmowane jako element ochrony zbiorowej w dokumentacji oceny ryzyka zawodowego na stanowisku pracy.
- Przecięcie drogi oddechowej: Projekt i wysokość osłony muszą skutecznie uniemożliwiać bezpośrednią wymianę powietrza na linii stref oddechowych pacjenta i farmaceuty.
- Dostosowanie do wentylacji: Instalacja musi uwzględniać kierunki przepływu powietrza w izbie ekspedycyjnej, unikając tworzenia stref stagnacji aerozolu.
- Optymalizacja otworów: Wielkość okienek podawczych powinna być ograniczona do niezbędnego minimum umożliwiającego wydanie leków, przyjęcie płatności czy przekazanie dokumentów.
- Higiena i konserwacja: Wymagane jest regularne mycie, dezynfekcja oraz utrzymanie powierzchni barier w należytym stanie technicznym.
- Dostępność i komunikacja: Projekt stanowiska musi godzić wymogi sanitarno-epidemiologiczne z wysoce ergonomiczną komunikacją, w tym ze szczególnym uwzględnieniem potrzeb osób starszych i słabosłyszących.
- Podejście systemowe: Przesłona jest elementem szerszego systemu i nie zwalnia z obowiązku stosowania innych form profilaktyki.
Bariera jako element większej całości
Łódzka Izba Aptekarska wyraźnie zastrzega, iż bariery ze szkła lub pleksiglasu nie stanowią „cudownego leku” eliminującego potrzebę innych działań profilaktycznych.
– Okręgowa Rada Aptekarska podkreśla, iż przezroczysta bariera ochronna nie powinna być traktowana jako rozwiązanie zastępujące inne zasady profilaktyki zakażeń. Powinna stanowić element wielowarstwowego systemu bezpieczeństwa obejmującego również adekwatną wentylację pomieszczeń, higienę rąk i powierzchni, higienę oddechową, szczepienia ochronne oraz – w sytuacjach uzasadnionych oceną ryzyka – stosowanie odpowiednich środków ochrony indywidualnej – czytamy w stanowisku.
W dyskusji publicznej pojawiają się niekiedy głosy postulujące całkowity demontaż osłon w imię „powrotu do tradycyjnej obsługi” lub polepszenia estetyki wnętrz. Łódzka ORA przestrzega przed pochopnym podejmowaniem takich decyzji, wskazując na odpowiedzialność prawną i pracowniczą podmiotów prowadzących apteki.
– Okręgowa Rada Aptekarska stoi na stanowisku, iż rezygnacja z dostępnych rozwiązań ograniczających ekspozycję personelu aptek na czynniki biologiczne powinna być każdorazowo poprzedzona oceną wpływu takiej decyzji na bezpieczeństwo pracowników i pacjentów. Ochrona zdrowia osób wykonujących zawody medyczne powinna stanowić jeden z podstawowych elementów organizacji pracy placówek ochrony zdrowia – czytamy w stanowisku.
Inicjatywa “Farmaceuty bez recepty”
Prezes Okręgowej Rady Aptekarskiej w Łodzi, Łukasz Konka, w osobnym komunikacie wyraził podziękowania dla mgr. farm. Bartłomieja Strehla za osobiste zaangażowanie w merytoryczne przygotowanie treści przyjętego Stanowiska. Farmaceuta jest szerzej znany ze swojej działalności w mediach społecznościowych (m.in. TikTok) gdzie funkcjonuje jako “Farmaceuta bez recepty”.
– W ocenie Okręgowej Rady Aptekarskiej prawidłowo zaprojektowane przezroczyste bariery ochronne stanowią proste, trwałe i niewymagające aktywnego działania użytkownika rozwiązanie mogące ograniczyć bezpośrednie narażenie personelu i pacjentów na czynniki przenoszone drogą oddechową, dlatego ich stosowanie na stanowiskach ekspedycyjnych zasługuje na rekomendację – wskazuje Łukasz Konka.
Stanowisko przyjęte uchwałą ORA w Łodzi jasno wskazuje, iż dbałość o ergonomię i bezpieczeństwo epidemiologiczne stanowiska pracy farmaceuty to nie chwilowy trend, ale fundament nowoczesnej i odpowiedzialnie zarządzanej placówki ochrony zdrowia publicznego.
