Od 1 lutego 2026 roku – zgodnie z ustawą z dnia 29 października 2021 r. o zmianie ustawy o podatku od towarów i usług oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2021 poz. 2076) – przedsiębiorcy zostali zobowiązani do obowiązkowego wystawiania faktur ustrukturyzowanych w Krajowym Systemie e-Faktur. Apteki, jako podmioty prowadzące działalność gospodarczą, muszą więc wystawiać faktury w formie elektronicznej za pośrednictwem KSeF.
Nagranie krążące w sieci przedstawia sytuację, która stawia farmaceutę w niewygodnej pozycji: pacjent żąda wystawienia faktury na dane osoby publicznej (Prezesa Rady Ministrów) za zakup prezerwatyw. Czy farmaceuta może odmówić? Jakie są konsekwencje prawne takiego działania?
Obowiązek wystawienia faktury – ramy prawne
Zgodnie z art. 106b ust. 1 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz.U. 2024 poz. 361 ze zm., dalej: ustawa o VAT), podatnik jest obowiązany wystawić fakturę dokumentującą sprzedaż, a także na żądanie nabywcy – fakturę dokumentującą dostawę towarów lub świadczenie usług. najważniejsze jest sformułowanie „na żądanie nabywcy”. Oznacza to, iż jeżeli klient/pacjent żąda faktury, apteka co do zasady ma obowiązek ją wystawić. Jednak ten obowiązek nie jest absolutny i bezwarunkowy.
Dane nabywcy na fakturze
Zgodnie z art. 106e ust. 1 pkt 3-4 ustawy o VAT, faktura powinna zawierać:
- imiona i nazwiska lub nazwy podatnika i nabywcy towarów lub usług oraz ich adresy,
- numery identyfikacji podatkowej (NIP) podatnika i nabywcy.
Co istotne, przepisy nie nakładają na sprzedawcę obowiązku weryfikacji tożsamości nabywcy ani prawdziwości podanych przez niego danych. Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 29 października 2021 r. w sprawie wystawiania faktur (Dz.U. 2021 poz. 1979 ze zm.) również nie przewiduje takiego obowiązku.
Czy farmaceuta może odmówić wystawienia faktury?
Farmaceuta nie ma prawnego obowiązku weryfikowania, czy osoba podająca dane działa we własnym imieniu i jest ich prawowitym dysponentem. Nie jest funkcjonariuszem publicznym uprawnionym do kontroli dokumentów tożsamości. Z drugiej strony, istnieją sytuacje, w których odmowa może być uzasadniona.
Podejrzenie popełnienia przestępstwa
Jeśli farmaceuta ma uzasadnione podstawy, by sądzić, iż pacjent podaje cudze dane w celu:
- wyłudzenia korzyści podatkowej,
- naruszenia dóbr osobistych osoby trzeciej,
- popełnienia innego przestępstwa,
może rozważyć odmowę wystawienia faktury.
Podstawą prawną może być art. 58 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. 2024 poz. 1061 ze zm., dalej: k.c.), zgodnie z którym czynności prawne sprzeczne z ustawą albo mające na celu obejście ustawy są nieważne, chyba iż adekwatny przepis przewiduje inny skutek.
Ponadto, art. 41 ustawy z dnia 6 września 2001 r. – Prawo farmaceutyczne (Dz.U. 2024 poz. 686 ze zm.) nakłada na farmaceutów obowiązek wykonywania zawodu zgodnie z zasadami etyki zawodowej. Kodeks Etyki Aptekarza Rzeczypospolitej Polskiej w § 2 stanowi, iż aptekarz powinien postępować zgodnie z przepisami prawa i dobrymi obyczajami.
Ochrona dóbr osobistych
Wystawienie faktury na dane osoby publicznej bez jej zgody, zwłaszcza za produkty mogące służyć do ośmieszenia lub naruszenia godności, może być rozpatrywane w kategorii naruszenia dóbr osobistych.
Zgodnie z art. 23 k.c., dobra osobiste człowieka, w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach.
Art. 24 § 1 k.c. stanowi, iż ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba iż nie jest ono bezprawne.
Happening czy oszustwo?
W opisywanym przypadku trudno jednoznacznie ocenić intencje. Może to być:
- forma protestu politycznego (happening),
- próba ośmieszenia osoby publicznej,
- działanie mające na celu wyłudzenie korzyści podatkowej (jeśli klient zamierza przerzucić koszt na podmiot publiczny),
- zwykły żart.
Farmaceuta znajduje się w sytuacji, w której musi podjąć decyzję bez pełnej wiedzy o intencjach klienta. W takiej sytuacji uzasadnione jest zastosowanie zasady ostrożności.
Podsumowanie
Sytuacja przedstawiona w nagraniu jest złożona prawnie i etycznie. Farmaceuta znajduje się w trudnej pozycji: z jednej strony ma obowiązek wystawienia faktury na żądanie z drugiej – może obawiać się konsekwencji prawnych i etycznych.
Podstawa prawna:
- Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz.U. 2024 poz. 361 ze zm.)
- Ustawa z dnia 29 października 2021 r. o zmianie ustawy o podatku od towarów i usług oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2021 poz. 2076)
- Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 29 października 2021 r. w sprawie wystawiania faktur (Dz.U. 2021 poz. 1979 ze zm.)
- Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. 2024 poz. 1061 ze zm.)
- Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. 2024 poz. 17 ze zm.)
- Ustawa z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy (Dz.U. 2023 poz. 654 ze zm.)
- Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz.U. 2023 poz. 2383 ze zm.)
- Ustawa z dnia 6 września 2001 r. – Prawo farmaceutyczne (Dz.U. 2024 poz. 686 ze zm.)
- Kodeks Etyki Aptekarza Rzeczypospolitej Polskiej
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W konkretnych sytuacjach zaleca się konsultację z prawnikiem.
