Pojęcie jałowości w kontekście receptury aptecznej
Jałowość wg Farmakopei XI jest brakiem zdolnych do życia drobnoustrojów, definiowanym poziomem zapewnienia jałowości równym lub mniejszym niż 10-6.
Sporządzanie leków z antybiotykami powinno odbywać się w warunkach aseptycznych ze względu na ich ograniczoną trwałość i narastającą oporność mikroorganizmów na tę grupę substancji aktywnych. Jednak mimo zachowania wymaganych procedur, preparat końcowy nie zawsze będzie jałowy. W poniższej tabeli przedstawiono różnice w sporządzaniu przykładowych postaci leków.
| Podział leków zawierających w składzie antybiotyk | ||
| Leki niejałowe | Leki jałowe | |
| przykłady postaci leków | leki do stosowania zewnętrznego:
– maści, globulki dopochwowe, czopki doodbytnicze, – zawiesiny i roztwory, – krople do nosa i do ucha, – proszki dzielone |
– leki okulistyczne (krople, zawiesiny, maści),
– leki do stosowania na zranioną skórę, – płyny do irygacji, – pręciki docewkowe, – roztwory antybiotyków w płynach infuzyjnych |
| warunki sporządzenia | – sporządzanie w warunkach aseptycznych,
– w loży do pracy aseptycznej, – z surowców niejałowych, – z użyciem sprzętu co najmniej zdezynfekowanego, – w opakowaniach jałowych lub zdezynfekowanych |
– sporządzanie w warunkach aseptycznych,
– w loży lub boksie do pracy aseptycznej, – z surowców jałowych lub niejałowych (jeżeli niejałowych, to konieczne jest sączenie wyjaławiające), – z użyciem sprzętu jałowego, – tylko w opakowaniach jałowych |
Zobacz też: Krople oczne z antybiotykami
Sposoby wytwarzania leków jałowych i ich ograniczenia w przypadku preparatów z antybiotykiem
Jałowy produkt leczniczy można otrzymać na kilka sposobów.
- Leki zawierające substancje termostabilne można sterylizować metodą wyjaławiania termicznego.
- Roztwory nienadające się do sterylizacji termicznej, mogą być sączone przez filtr bakteriologiczny, a dalsze czynności wykonuje się w warunkach aseptycznych.
- Innym sposobem jest wytwarzanie aseptyczne. Ma ono na celu zachowanie jałowości produktu sporządzonego z wyjałowionych składników.
Właściwe opakowanie leku recepturowego, zwłaszcza preparatów antybiotykowych, jest warunkiem zachowania odpowiedniej czystości mikrobiologicznej w całym okresie przechowywania i użytkowania przez pacjenta. w tej chwili nie ma problemu z dostępnością sterylnych opakowań na leki recepturowe.
Trudności w osiągnięciu pełnej jałowości leku z antybiotykiem wynikają z kilku powodów. Antybiotyki są substancjami termolabilnymi, w związku z czym nie ma możliwości wyjałowienia termicznego gotowego leku. Niektóre substancje czynne i pomocnicze nie są dostępne jako jałowe, a brak możliwości ich wyjałowienia na miejscu oraz konieczność częściowej pracy poza lożą aseptyczną sprawiają, iż preparaty takie nie mogą być traktowane jako jałowe. Gotowe preparaty z antybiotykiem (tabletki, kapsułki) nie są produktami jałowymi. Niektóre substancje pomocnicze (np. określone podłoża) można w aptece wyjałowić. Jednak w warunkach aptecznych nie ma możliwości wyjałowienia oleju kakaowego czy Witepsolu.
Ograniczenia kontroli analitycznej jałowości w recepturze
Badanie jałowości leku można przeprowadzić metodą z użyciem sączków membranowych lub wprowadzając preparat bezpośrednio do podłoża hodowlanego. Następnie inkubuje się podłoże przez co najmniej 14 dni, obserwując je przez ten czas kilkukrotnie. jeżeli nie pojawi się widoczny wzrost drobnoustrojów, badany lek spełnia wymagania jałowości.
Metoda ta ma ograniczone zastosowanie w recepturze aptecznej, ponieważ wynik jest dostępny dopiero po 14 dniach, a leki recepturowe z antybiotykiem mają krótki okres ważności i powinny być włączone do terapii od razu po sporządzeniu. Dodatkowo antybiotyk obecny w produkcie może hamować wzrost ewentualnych mikroorganizmów, dlatego konieczna jest jego inaktywacja.
Z praktycznego punktu widzenia farmaceuta nie jest w stanie przeprowadzić rutynowego badania jałowości każdego preparatu recepturowego przed jego wydaniem. Bezpieczeństwo mikrobiologiczne opiera się więc przede wszystkim na: walidacji procesu wytwarzania, monitorowaniu środowiska, szkoleniu personelu i rygorystycznym przestrzeganiu procedur.
Podsumowanie
Zdecydowana większość leków recepturowych zawierających w składzie antybiotyk jest przeznaczona do stosowania zewnętrznego. W preparatach do użytku zewnętrznego Farmakopea dopuszcza obecność zanieczyszczeń mikrobiologicznych. Jednakże w trakcie leczenia pacjenta utrata aktywności antybiotyku nie powinna być większa niż 10% jego wyjściowej zawartości. Zatem wytwarzanie leków z antybiotykami powinno przebiegać w warunkach aseptycznych, które nie spowodują kontaminacji leku podczas jego sporządzania.
W przypadku niektórych postaci leków (czopki doodbytnicze, globulki dopochwowe, czasami maści czy zawiesiny) nie ma możliwości wykonania leku jako jałowego. Jednak praca w warunkach aseptycznych, z użyciem co najmniej zdezynfekowanego sprzętu i jałowych opakowań końcowych pozwala zminimalizować ryzyko dodatkowego zanieczyszczenia leku recepturowego.
Autor: mgr farm. Angelika Łęczycka
Bibliografia:
- Cieślik, P., Żołna, B., Woźniczka, K., Gwarda-Matyjaszczyk, K., Cimała, R., Żmudzka, E., Tuszyński, P. K., Uman-Ntuk, E., Kijewska, J., Zemła, M., Michniewska, M., Malinowska, A., Radziszewski, R., Kłak, J., Bartyński, D., i in. (2022). Receptura: Niezbędnik dla początkujących i zaawansowanych (Wyd. 1). Wydawnictwo Farmaceutyczne
- Zdzieborska, M., Siedlecka, E., i Małecki, M. (2018). Receptura antybiotyków w aptece – głos w dyskusji. Farmacja Polska, 74(2), 109–113. Dostęp online: https://www.ptfarm.pl/pub/File/Sekcje/Sekcja%20receptury%20aptecznej/2_2018.pdf
- Marczewska, J., i Mysłowska, K. (2014). Ocena mikrobiologicznej jakości produktów leczniczych: Farmakopealne metody badań. LAB Laboratoria, Aparatura, Badania, 19(2), 34–40, 47. Dostęp online: https://www.scribd.com/document/931656894/Farmakopealne-metody-bada%C5%84
- Nestorowicz, J. (2022). Antyseptyczne leki oczne sporządzane w recepturze aptecznej [Praca specjalizacyjna z farmacji aptecznej, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu, Studium Kształcenia Podyplomowego]. Okręgowa Izba Aptekarska we Wrocławiu. https://dia.oia.gov.pl/wp-content/uploads/2022/05/Praca-specjalizacyjna-z-farmacji-aptecznej-Justyna-Nestorowicz.pdf
