Racjonalne myślenie, oparte na logicznym rozumowaniu i ocenie siły dowodów, od dawna uznawane jest za charakterystyczną cechę człowieka. Najnowsze badania sugerują jednak, iż zdolność ta może nie być unikalna dla naszego gatunku. Eksperymenty przeprowadzone z udziałem szympansów pokazują, iż potrafią one dokonywać racjonalnej rewizji przekonań.
Myślenie racjonalne to wyłącznie cecha człowieka?
Racjonalność to zdolność myślenia, oceniania i podejmowania decyzji w sposób logiczny, spójny i uzasadniony. Osoba racjonalna formułuje swoje przekonania na podstawie dostępnych dowodów. Jest również gotowa je zmienić (zrewidować), gdy pojawią się nowe informacje. Proces ten nie jest jednak przypadkowy. Zmiana przekonań powinna następować selektywnie i proporcjonalnie do siły nowych dowodów.
Zgodnie z bayesowską teorią rewizji przekonań, zmiana przekonania jest uzasadniona jedynie wtedy, gdy siła nowego dowodu przewyższa siłę dowodów wspierających wcześniejsze przekonanie. Innymi słowy, racjonalny umysł powinien utrzymać pierwotne przekonanie, jeżeli jest ono poparte silniejszymi argumentami. Powinien zmienić je natomiast tylko wtedy, gdy nowy, sprzeczny dowód jest bardziej przekonujący.
Czy szympansy myślą racjonalnie?
Racjonalność uznawana jest za cechę charakterystyczną ludzkiego myślenia. Naukowcy postanowili jednak sprawdzić, czy występuje ona również u szympansów, naszych najbliższych ewolucyjnych krewnych. Wiadomo, iż szympansy potrafią wykorzystywać różne wskazówki (np. wzrokowe i słuchowe) do wnioskowania o lokalizacji pożywienia. Nie było jednak wiadomo, czy potrafią one racjonalnie oceniać i porównywać siłę sprzecznych dowodów. Badacze chcieli zatem ocenić, czy szympansy potrafią zmieniać swoje przekonania tylko wtedy, gdy jest to obiektywnie uzasadnione tak, jak czynią to ludzie.
Przekonania szympansów zgodne z przewidywaniami bayesowskiej teorii rewizji przekonań?
Badacze przeprowadzili serię pięciu eksperymentów. Dwa pierwsze miały na celu sprawdzenie, czy szympansy zmieniają swoje pierwotne przekonania o lokalizacji pożywienia w sposób racjonalny. Innymi słowy, naukowcy chcieli ustalić, czy dla szympansów znaczenie ma siła dowodów wspierających daną hipotezę.
W eksperymentach badacze ukrywali kawałek pożywienia w jednej z dwóch możliwych lokalizacji. Następnie szympansom prezentowano pierwszy dowód, sugerujący jedną z lokalizacji, po czym zwierzęta dokonywały pierwszego wyboru. Później przedstawiano im drugi dowód, który wskazywał na alternatywną lokalizację. Szympansy miały wówczas możliwość potwierdzenia lub zmiany swojego wcześniejszego przekonania.
Kluczowym elementem badania było porównanie dwóch warunków eksperymentalnych różniących się kolejnością prezentacji dowodów — silnego i słabego.
Wyniki pierwszego etapu pokazały, iż szympansy rzeczywiście rozróżniały dowody o różnej sile. Częściej wybierały lokalizację A, gdy pierwszy dowód był silny, niż w sytuacji, gdy był słaby. Co więcej, gdy początkowy dowód był słaby, a następny silniejszy i wskazujący inną lokalizację, szympansy częściej zmieniały swoje pierwotne przekonanie. Oznacza to, iż postrzegały silne dowody jako bardziej wiarygodne, podobnie jak robią to ludzie w procesach racjonalnego wnioskowania.
Jak myślą szympansy? W jaki sposób oceniają dowody?
W trzecim eksperymencie badacze chcieli sprawdzić, czy silny dowód automatycznie „wymazuje” z pamięci słabsze hipotezy, czy też szympansy potrafią utrzymywać w umyśle kilka możliwych opcji. Zwierzęta obserwowały trzy potencjalne lokalizacje: jedną z silnym dowodem, drugą ze słabym oraz trzecią bez żadnego dowodu. Następnie miejsce z silnym dowodem usunięto. Szympansy częściej wybierały lokalizację ze słabym dowodem niż tą bez żadnego. Oznacza to, iż pamiętały i przez cały czas brały pod uwagę słabszy dowód, choćby po zniknięciu silniejszego. Wyniki te sugerują, iż szympansy utrzymują w pamięci reprezentacje kilku hipotez jednocześnie, zamiast koncentrować się wyłącznie na najbardziej oczywistym sygnale.
W czwartym eksperymencie badacze sprawdzili, czy szympansy potrafią odróżniać nowe informacje od powtarzających się, a więc nieistotnych. Po pierwszym wyborze, opartym na silnym dowodzie, zwierzęta otrzymywały kolejny, słabszy sygnał. W jednym warunku był to dowód nowy, wskazujący na alternatywne miejsce z potencjalnym pożywieniem, w drugim natomiast był to dowód zbędny, czyli powtórzenie tej samej informacji. Okazało się, iż szympansy znacznie częściej zmieniały swój wybór, gdy prezentowano im nowe dowody, niż gdy dowody były jedynie powtórzeniem wcześniejszych. Świadczy to o tym, iż potrafią rozróżniać źródła informacji i rozumieją, iż tylko nowe dane mają wartość przy rewizji przekonań.
Piąty eksperyment był najbardziej zaawansowany poznawczo. Miał na celu sprawdzenie, czy szympansy potrafią reagować na tzw. dowody drugiego rzędu. Są to informacje dotyczące wiarygodności wcześniejszych dowodów. Po wyborze opartym na silnym dowodzie eksperymentator prezentował szympansom nowy sygnał, który albo podważał wcześniejszy dowód (np. ujawniał, iż rzekome jedzenie było jedynie atrapą), albo go nie podważał.
Szympansy znacznie częściej zmieniały swój wybór w sytuacjach, gdy wcześniejszy dowód został osłabiony, a reakcja ta pojawiała się tylko wtedy, gdy nowy dowód faktycznie odnosił się do poprzedniego. Oznacza to, iż potrafiły uwzględniać relację między dowodem a jego wiarygodnością. Jest to zdolność, którą uznaje się za przejaw metapoznania, czyli myślenia o własnym myśleniu.
Szympansy myślą racjonalnie. Wkład badania w zrozumienie ewolucji poznawczej
Badanie dostarczyło przekonujących dowodów na to, iż szympansy potrafią dokonywać racjonalnej rewizji przekonań. Potrafią więc zmieniać swoje sądy w zależności od siły nowych dowodów. Oznacza to, iż nie kierują się jedynie prostym warunkowaniem czy skojarzeniami, ale potrafią elastycznie aktualizować swoje przekonania w sposób logiczny i uzasadniony. Zdolność ta, uznawana dotychczas za adekwatną wyłącznie człowiekowi, wskazuje na wysoki poziom rozwoju poznawczego u naszych najbliższych naczelnych krewnych.
Wyniki te stanowią także istotny argument w debacie nad ewolucją metapoznania, czyli umiejętności refleksji nad własnym procesem myślenia. Pokazują, iż u podstaw ludzkiej racjonalności mogą leżeć mechanizmy poznawcze, które pojawiły się znacznie wcześniej w toku ewolucji.
Badanie opublikowano w czasopiśmie Science.
