Czy raka można odziedziczyć? Które nowotwory są dziedziczne?

zwrotnikraka.pl 2 dni temu

Nowotwór jest chorobą, która rozwija się w momencie, gdy w jednej komórce naszego organizmu nagromadzą się uszkodzenia (mutacje), które pozwolą jej się dzielić i rosnąć w sposób niekontrolowany.

Wiele osób zastanawia się, czy nowotwór jest chorobą, którą można otrzymać w spadku po przodkach. Ważne jest jednak rozróżnienie: nie dziedziczy się samego nowotworu, tylko predyspozycję, czyli zwiększone ryzyko wystąpienia choroby. W takich przypadkach używamy określenia „nowotwór uwarunkowany genetycznie”.

Nowotwory uwarunkowane genetycznie są powodowane wrodzonymi błędami (mutacjami) w jednym z przeszło 100 genów, których zadaniem jest chronienie naszych komórek przed uszkodzeniami z zewnątrz. Dlatego też posiadanie takiego wadliwego genu powoduje, iż chorujemy na nowotwór wcześniej, a ryzyko zachorowania jest znacząco wyższe niż populacyjne.

Należy jednak podkreślić, iż większość nowotworów to tzw. nowotwory sporadyczne, wynikające wyłącznie z losowych zmian w pojedynczej komórce naszego organizmu. Tylko do 10% wszystkich zachorowań jest wynikiem wrodzonej predyspozycji genetycznej.

Czy raka można odziedziczyć w genach? Które nowotwory są dziedziczne? Przeczytaj nasz artykuł i dowiedz się, jaka jest prawda o genetycznych i rodzinnych predyspozycjach do zachorowania na raka.

Mutacje somatyczne a germinalne – kluczowa różnica

Mutacje somatyczne (nabyte) powstają w pojedynczych komórkach naszego ciała już po urodzeniu, zwykle pod wpływem czynników zewnętrznych, takich jak dym tytoniowy, promieniowanie UV czy zła dieta. Mutacje somatyczne są obecne wyłącznie w komórkach nowotworowych i nie są przekazywane potomstwu. Badamy je w tkance nowotworowej po to, by dobrać leczenie.

Zupełnie inny charakter mają mutacje germinalne (dziedziczne), które otrzymujemy od rodziców. To te właśnie mutacje warunkują zwiększone ryzyko zachorowania na nowotwór. Są obecne w każdej komórce naszego organizmu, w tym w komórkach rozrodczych, co oznacza, iż mogą być przekazywane kolejnym pokoleniom. To, czy urodziliśmy się z wariantem genetycznym, który zwiększa ryzyko zachorowania na nowotwór, można sprawdzić w badaniu genetycznym. Wykonujemy je z materiału z krwi, śliny albo wymazu.

Nowotwory dziedziczne – ryzyko zachorowania

W większości przypadków wystarczy odziedziczyć jedną nieprawidłową kopię genu, aby ryzyko zachorowania na nowotwór było wyraźnie wyższe niż w ogólnej populacji. Oznacza to, iż osoba posiadająca taką zmianę genetyczną ma 50% szans na przekazanie jej swojemu dziecku. Tego typu predyspozycja może być dziedziczona zarówno przez kobiety, jak i mężczyzn, niezależnie od płci.

Wykonanie testu genetycznego w kierunku nowotworów dziedzicznych dostarcza informacji o zwiększonym ryzyku zachorowania, ale nie o pewności wystąpienia choroby. Nosicielstwo mutacji zwykle nie oznacza, iż nowotwór na pewno się rozwinie – jedynie w nielicznych przypadkach obecność mutacji jest związana ze 100% pewnością, iż dojdzie do zachorowania.

Różne zmiany genetyczne wiążą się z różnym poziomem ryzyka. Niektóre geny związane są z wysokim ryzykiem rozwoju nowotworu, inne z umiarkowanym ryzykiem. Przykładem genów wysokiego ryzyka w dziedzicznym raku piersi są BRCA1, BRCA2 czy PALB2, natomiast do genów umiarkowanego ryzyka zaliczamy m.in. ATM oraz CHEK2.

ZOBACZ TAKŻE: BADANIE GENÓW W ONKOLOGII

Rycina 1. „Występowanie nowotworów dziedzicznych i sporadycznych w różnych grupach wiekowych”. Opracowano na podstawie Imyanitov et al. World J Clin Oncol. 2023;14(2):40-68. doi:10.5306/wjco.v14.i2.40

Osoba, która rodzi się z wariantem genetycznym zwiększającym ryzyko nowotworu, może zachorować wcześniej niż osoby, które takiej zmiany nie mają. W przypadku nowotworów dziedzicznych predyspozycja istnieje od urodzenia, co przyspiesza możliwość rozwoju choroby. Natomiast nowotwory sporadyczne pojawiają się zwykle później w życiu, ponieważ zmiany genetyczne, które je wywołują, powstają w ciągu życia, a nie są obecne od urodzenia.

Dziedziczenie raka: nie tylko linia żeńska

Częstym i niebezpiecznym mitem jest przekonanie, iż predyspozycje do nowotworów kobiecych, takich jak rak piersi, dziedziczy się wyłącznie po matce. W rzeczywistości mutacje, także w takich genach jak BRCA1 czy BRCA2, dziedziczy się w równym stopniu od matki, jak i od ojca.

Każde dziecko osoby będącej nosicielem wadliwego genu ma 50% szans na jego odziedziczenie, niezależnie od płci. Oznacza to, iż mężczyzna może być nosicielem mutacji wysokiego ryzyka raka piersi i przekazać ją swojej córce. Sam zaś może tym samym mieć wysokie ryzyko zachorowania na raka gruczołu krokowego, raka trzustki i raka piersi.

Molekularna diagnostyka nowotworów dziedzicznych

Obecnie znamy ponad 100 genów, których wrodzone uszkodzenia mogą zwiększać ryzyko zachorowania na nowotwory dziedziczne. Te uszkodzenia mogą występować w różnych częściach każdego genu, dlatego dziś do ich wykrywania stosuje się nowoczesne badania genetyczne, takie jak NGS (ang. Next-Generation Sequencing). Metoda NGS pozwala na jednoczesne sprawdzenie pełnych sekwencji (zapisu) wszystkich genów powiązanych z dziedziczną predyspozycją do nowotworów – przegląda geny tak, jakbyśmy przeglądali sznur korali w poszukiwaniu jednego uszkodzonego kamienia. Dzięki temu jest metodą aktualnie najszybszą, najdokładniejszą i najczęściej stosowaną.

Należy jednak zaznaczyć, iż NGS wykrywa przede wszystkim niewielkie uszkodzenia genów – zmiany punktowe. Czasem jednak w genie mogą wystąpić tak zwane rozległe delecje, które powodują, iż gen jest znacząco za krótki. Nie każde laboratorium stosujące metodę NGS potrafi takie zmiany wykryć. Aby mieć pewność, iż nie przeoczono rozległej delecji, czasem konieczne jest wykonanie dodatkowego badania – nazywamy je MLPA. Badanie to jest często zlecane w sytuacji, kiedy historia kliniczna i rodzinna pacjenta wskazuje na genetyczne podłoże choroby, a w badaniu NGS nie znaleziono żadnej mutacji.

Geny powiązane z dziedzicznymi typami nowotworów

Poniższa tabela ukazuje częstość występowania przykładowych typów nowotworów w populacji. Jak można zaobserwować część zespołów nie jest aż tak rzadka jak nam się powszechnie wydaje.

Tabela nr 1 Przedstawia przykłady jednych z najczęściej występujących nowotworów dziedzicznych w zależności od genów, które mogą być w nich uszkodzone. Opracowano na podstawie – Garutti et al.; Genes vol. 14,5 1025. 30 Apr. 2023, doi:10.3390/genes14051025

Poniżej przedstawione zostały niektóre z genów, których patogenne zmiany najczęściej zwiększają ryzyko rozwoju nowotworów dziedzicznych.

Geny MLH1, MSH2, MSH6, PMS2, EPCAM

Geny MLH1, MSH2, MSH6 i PMS2 odpowiadają za naprawę drobnych błędów, które mogą powstawać podczas powielania DNA (czyli innych genów) w trakcie podziału komórek. Są one nazywane genami naprawy DNA (MMR). Uszkodzenie genu EPCAM również może zaburzać ten proces, ponieważ niektóre zmiany w tym genie mogą „wyłączyć” działanie genu MSH2. Gdy mechanizm naprawy DNA nie działa prawidłowo, błędy w DNA mogą się gromadzić, co zwiększa ryzyko rozwoju nowotworu.

Patogenne zmiany w genach MMR mogą prowadzić do rozwoju zespołu Lyncha. Jest to choroba dziedziczna, przekazywana przede wszystkim w sposób autosomalny dominujący, co oznacza, iż wystarczy odziedziczyć jedną zmienioną kopię genu, aby ryzyko zachorowania na nowotwór było większe. Warto podkreślić, iż nie każda osoba z zespołem Lyncha zachoruje na raka, jednak ryzyko jest u nich wyższe niż w populacji ogólnej. Najczęściej występującym nowotworem jest rak jelita grubego. Zespół Lyncha wiąże się także ze zwiększonym ryzykiem nowotworów: żołądka, jelita cienkiego, wątroby, dróg żółciowych, dróg moczowych, mózgu i skóry. U kobiet dodatkowo występuje podwyższone ryzyko raka jajników oraz raka endometrium.

Jeśli u osoby z zespołem Lyncha rozwinie się nowotwór, zwykle dzieje się to wcześniej niż w populacji ogólnej, najczęściej między 40. a 50. rokiem życia.

Geny BRCA1 BRCA2, PALB2

Geny BRCA1, BRCA2 oraz PALB2 produkują białka odpowiedzialne za naprawę dużych uszkodzeń DNA. Ich zaburzenia prowadzą do zmian w strukturze całego genomu. Geny te pełnią również funkcję regulatorów, kontrolujących tempo podziałów komórkowych oraz ich wzrostu.

Dziedziczne patogenne mutacje w tych genach są powiązane z rodzinnym rakiem piersi i jajnika. Nosiciele wariantów patogennych w tych genach mają wysokie ryzyko rozwoju raka: piersi (zarówno kobiety jak i mężczyźni), jajnika, trzustki, prostaty, czerniaka (w przypadku genu BRCA2). Wystąpienie wariantów patogennych w genach BRCA1, BRCA2 oraz PALB2 podnosi ryzyko wystąpienia raka piersi odpowiednio o 60-72%, 55-69%, 32-53%.

Dziedziczenie raka – Gen TP53

Gen TP53 odpowiada za produkcję białka p53, które działa jak nadrzędny kontroler komórek. Jego zadaniem jest pilnowanie, aby komórki dzieliły się we właściwym tempie i nie wchodziły w niekontrolowany wzrost. Dzięki temu p53 chroni nasze komórki przed przekształceniem w komórki nowotworowe. Tym samym, wrodzone uszkodzenie genu TP53 będzie związane z utratą kontroli nad prawidłowym funkcjonowaniem komórek.

U osób, które mają odziedziczoną jedną wadliwą kopię genu TP53, istnieje wysokie ryzyko wystąpienia zespołu nazwanego Li-Fraumeni. W chorobie tej znacząco rośnie ryzyko różnych nowotworów, m.in.: raka piersi, nowotworów kości, mięsaków. W ciągu życia ryzyko zachorowania na raka u nosicieli patogennego wariantu w genie TP53 wynosi około 90% u kobiet i 70% u mężczyzn. Połowa tych zachorowań wystąpi przed 40. rokiem życia.

Gen PTEN

Gen PTEN koduje białko, które działa jako supresor, czyli wyciszacz nowotworów. Oznacza to, iż pomaga regulować podziały komórek – kontroluje je i zapobiega zbyt szybkiemu lub niekontrolowanemu wzrostowi oraz podziałom.

Dziedziczne warianty patogenne w genie PTEN predysponują do rozwoju zespołu Cowden. Zespół ten charakteryzuje się występowaniem licznych, niezłośliwych zmian zwanych hamartoma. Rozwijają się one u prawie wszystkich osób z zespołem Cowden. Najczęściej występuje na skórze i błonach śluzowych, ale mogą również występować w jelitach i innych częściach ciała. Zespół Cowden wiąże się również ze zwiększonym ryzykiem rozwoju kilku rodzajów nowotworów: raka piersi, tarczycy oraz endometrium. U osób z tym zespołem mogą też pojawić się inne nowotwory, takie jak: rak nerki, rak jelita grubego czy czerniak.

Czy raka można odziedziczyć? Kiedy udać się do poradni genetycznej?

Onkologiczna poradnia genetyczna prowadzi badania, które mają na celu wykrycie (lub wykluczenie) dziedzicznej predyspozycji do wystąpienia nowotworów oraz objęcie opieką i kontrolą onkologiczną rodzin, w których występuje zwiększone ryzyko rozwoju raka uwarunkowanego dziedzicznie.

Wskazaniem do wizyty u specjalisty/genetyka jest przede wszystkim duże obciążenie w wywiadzie rodzinnym albo własna choroba. Sygnały alarmowe, które mogą sugerować dziedziczne podłoże nowotworu, to:

występowanie tego samego rodzaju nowotworu u kilku osób w rodzinie
zachorowanie w młodym wieku
więcej niż jeden nowotwór pierwotny u tej samej osoby
choroba obejmująca oba narządy parzyste (np. obie piersi)
nowotwory wieku dziecięcego u więcej niż jednego dziecka w rodzinie
zachorowanie u płci, u której dany nowotwór występuje bardzo rzadko (np. rak piersi u mężczyzny)
występowanie zachorowań w kolejnych pokoleniach.

Podejrzenie zwiększonego ryzyka zachorowania na nowotwór – gdzie uzyskać pomoc?

Jeśli podejrzewasz u siebie zwiększone, genetycznie uwarunkowane ryzyko zachorowania na nowotwór, pierwszym krokiem powinna być konsultacja lekarska. Skierowanie do poradni genetycznej może wystawić lekarz POZ (rodzinny). Na podstawie takiego dokumentu wizyta w poradni oraz ewentualne badania genetyczne są refundowane przez NFZ dla osób z grup wysokiego ryzyka.

Podczas wizyty w poradni lekarz genetyk przeprowadzi szczegółowy wywiad i, jeżeli wystąpią uzasadnione wskazania medyczne, zleci odpowiednie testy z krwi lub śliny. Możliwe jest także wykonanie badań prywatnie bez skierowania, co skraca czas oczekiwania, jednak zawsze zaleca się, aby to specjalista zinterpretował uzyskane wyniki.

Pamiętajmy, iż wynik badania genetycznego daje nam informację, która pozwala na wdrożenie skutecznej profilaktyki i odpowiednio dobranych badań kontrolnych, czasem także pozwala na dobranie adekwatnego leczenia. Wyniki badań genetycznych pozwalają także na objęcie opieką całych rodzin. Wiedzieć znaczy móc.

DOWIEDZ SIĘ WIĘCEJ: DIAGNOSTYKA GENETYCZNA NOWOTWORÓW

BIBLIOGRAFIA:

Garutti, Mattia et al. “Hereditary Cancer Syndromes: A Comprehensive Review with a Visual Tool.” Genes vol. 14,5 1025. 30 Apr. 2023, doi:10.3390/genes14051025
https://education.clinical.jax.org/page/hereditarycancerprogram
https://medlineplus.gov/
https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/
Imyanitov EN, Kuligina ES, Sokolenko AP, et al. Hereditary cancer syndromes. World J Clin Oncol. 2023;14(2):40-68. doi:10.5306/wjco.v14.i2.40
Katherine Schneider, MPH, Kristin Zelley, MS, LGC, Kim E Nichols, MD, Alison Schwartz Levine, MS, CGC, and Judy Garber, MD, MPH.; Li-Fraumeni Syndrome; GeneReviews
Lamis Yehia, PhD and Charis Eng, MD, PhD; PTEN Hamartoma Tumor Syndrome; GeneReviews
McDevitt, T., Durkie, M., Arnold, N. et al. EMQN best practice guidelines for genetic testing in hereditary breast and ovarian cancer. Eur J Hum Genet 32, 479–488 (2024). https://doi.org/10.1038/s41431-023-01507-5
Nancie Petrucelli, MS, Mary B Daly, MD, PhD, and Tuya Pal, MD.; BRCA1- and BRCA2-Associated Hereditary Breast and Ovarian Cancer; GeneReviews
NCCN Guidelines version 1.2025 Genetic/Familial High-Risk Assessment: Colorectal, Endometrial, and Gastric
NCCN Guidelines version 2.2026 Breast, Ovarian, Pancreatic and Prostate Cancer Genetic assessment; National Comprehensive Cancer Network 2025
NHS, Implementing Lynch syndrome testing and surveillance pathways; A handbook to support local systems