ChatGPT zamiast psychologa? Dlaczego samodiagnoza z pomocą AI może być niebezpieczna?

Zdjęcie: ChatGPT zamiast psychologa

Coraz więcej osób szuka informacji o swoim zdrowiu psychicznym w internecie. Jeszcze kilka lat temu pierwszym krokiem było wpisanie objawów w wyszukiwarkę Google. Dziś coraz częściej pytania trafiają bezpośrednio do narzędzi opartych na sztucznej inteligencji.

„Czy mam depresję?”, „Czy moje objawy wskazują na ADHD?”, „Czy jestem w toksycznej relacji?”, „Czy moje picie to już uzależnienie?” – ChatGPT potrafi odpowiedzieć na takie pytania w kilka sekund.

Dla osoby znajdującej się w trudnym momencie taka rozmowa może być kusząca. AI jest dostępna przez całą dobę, nie ocenia, nie wymaga umawiania wizyty i pozwala anonimowo mówić o sprawach, o których czasami trudno opowiedzieć drugiemu człowiekowi.

Problem zaczyna się wtedy, kiedy odpowiedź wygenerowana przez sztuczną inteligencję zaczynamy traktować jak diagnozę psychologiczną, psychiatryczną lub zastępstwo psychoterapii.

Dlaczego tak chętnie rozmawiamy z ChatGPT o problemach psychicznych?

Rozmowa ze sztuczną inteligencją ma kilka cech, które mogą sprawiać, iż wydaje się łatwiejsza niż kontakt ze specjalistą.

Nie trzeba zastanawiać się, jak rozpocząć rozmowę. Nie pojawia się obawa przed oceną. Odpowiedź otrzymujemy natychmiast, również późnym wieczorem czy w środku nocy.

Dla wielu osób może być to pierwszy bezpieczny krok do nazwania własnych emocji.

Samo korzystanie z ChatGPT w takim celu nie musi być czymś złym. Sztuczna inteligencja może pomóc uporządkować myśli, przygotować pytania przed wizytą u psychologa, wyjaśnić podstawowe pojęcia związane ze zdrowiem psychicznym czy zachęcić do poszukania pomocy.

Nie oznacza to jednak, iż może zastąpić psychologa, psychoterapeutę lub psychiatrę.

Czy ChatGPT może postawić diagnozę psychologiczną?

Nie.

Nawet jeżeli odpowiedź wygenerowana przez AI brzmi bardzo profesjonalnie, zawiera nazwy zaburzeń i przypomina opis przygotowany przez specjalistę, nie jest diagnozą kliniczną.

Prawidłowe rozpoznanie problemu psychicznego wymaga zebrania znacznie większej ilości informacji niż kilka czy kilkanaście wiadomości wpisanych w oknie czatu.

Specjalista bierze pod uwagę między innymi historię życia pacjenta, czas trwania objawów, ich nasilenie, funkcjonowanie w pracy i relacjach, wcześniejsze kryzysy, sposób radzenia sobie z emocjami, choroby somatyczne, stosowane leki, używanie alkoholu lub innych substancji oraz wiele innych czynników.

Znaczenie ma również sposób, w jaki dana osoba opowiada o swoich doświadczeniach, reaguje na pytania i opisuje konkretne wydarzenia.

Algorytm widzi przede wszystkim tekst, który otrzymuje.

Psycholog lub psychoterapeuta widzi człowieka i jego historię.

Największe zagrożenia związane z diagnozowaniem się przez ChatGPT

Najważniejszym problemem jest możliwość błędnej interpretacji objawów.

Podobne dolegliwości mogą występować w bardzo różnych problemach psychicznych. Przewlekłe zmęczenie, problemy z koncentracją, drażliwość czy trudności ze snem mogą pojawiać się między innymi przy depresji, zaburzeniach lękowych, przeciążeniu stresem, wypaleniu zawodowym, ADHD, uzależnieniach, zaburzeniach snu, ale również przy niektórych chorobach somatycznych.

Odpowiedź AI może więc wskazać najbardziej oczywistą możliwość, podczas gdy przyczyna problemu jest zupełnie inna.

Do najważniejszych zagrożeń należą:

• błędna samodiagnoza i przekonanie, iż posiada się określone zaburzenie,
• fałszywe uspokojenie, które może spowodować odkładanie konsultacji mimo nasilających się objawów,
• dopasowywanie kolejnych informacji do wcześniej przyjętej diagnozy,
• pomijanie istotnych informacji, których osoba sama nie uznaje za ważne,
• otrzymywanie odpowiedzi brzmiących przekonująco, ale nieadekwatnych do indywidualnej sytuacji,
• traktowanie rozmów z AI jako substytutu realnej relacji terapeutycznej,
• opóźnianie kontaktu ze specjalistą w przypadku poważnego kryzysu psychicznego.

Szczególnej ostrożności wymagają sytuacje związane z depresją, myślami samobójczymi, psychozą, manią, przemocą, traumą oraz uzależnieniem od alkoholu, narkotyków czy zachowań.

ChatGPT może potwierdzać to, w co już wierzymy

Jednym z mniej oczywistych problemów jest sposób zadawania pytań.

Jeżeli osoba napisze:

„Mam problemy z koncentracją, odkładam wszystko na później i gwałtownie się nudzę. Czy to ADHD?”

otrzyma inną odpowiedź niż wtedy, gdy zapyta:

„Od kilku miesięcy jestem przemęczony, śpię po pięć godzin i mam problemy z koncentracją. Czy to może wynikać ze stresu?”

Sposób przedstawienia sytuacji wpływa na odpowiedź.

Osoba przekonana, iż cierpi na określone zaburzenie, może więc nieświadomie podawać sztucznej inteligencji przede wszystkim informacje potwierdzające tę hipotezę.

W psychologii takie zjawisko określa się jako efekt potwierdzenia – mamy naturalną tendencję do zwracania większej uwagi na informacje zgodne z tym, w co już wierzymy.

Dlatego internetowy test czy rozmowa z chatbotem nie powinny być traktowane jako ostateczna odpowiedź na pytanie o stan zdrowia psychicznego.

„ChatGPT mnie rozumie” – dlaczego rozmowa z AI może być tak przekonująca?

Sztuczna inteligencja potrafi odpowiadać w sposób spokojny, empatyczny i dopasowany do języka użytkownika.

Może to powodować wrażenie, iż po drugiej stronie znajduje się ktoś, kto naprawdę rozumie sytuację.

Warto jednak pamiętać, iż nie jest to relacja interpersonalna.

Psychoterapia nie polega wyłącznie na otrzymywaniu odpowiedzi czy wskazówek. Jednym z jej najważniejszych elementów jest relacja terapeutyczna, która pozwala obserwować sposób budowania więzi, reagowania na emocje, stawiania granic i funkcjonowania w kontakcie z drugim człowiekiem.

Właśnie w tej relacji często ujawniają się mechanizmy, których osoba nie jest w stanie dostrzec samodzielnie.

Chatbot nie może takiej relacji odtworzyć.

Szczególne ryzyko w przypadku uzależnień

Problem staje się jeszcze bardziej złożony w przypadku uzależnienia.

Osoby zmagające się z uzależnieniem często przez długi czas minimalizują jego konsekwencje. Mogą porównywać swoje zachowanie z osobami pijącymi więcej, racjonalizować używanie substancji albo koncentrować się wyłącznie na okresach, w których zachowywały kontrolę.

Pytanie ChatGPT:

„Piję kilka razy w tygodniu, ale normalnie pracuję. Czy jestem alkoholikiem?”

nie dostarcza wystarczających informacji, aby rzetelnie ocenić sytuację.

Znaczenie ma nie tylko ilość spożywanego alkoholu. Istotne są również utrata kontroli, głód substancji, wzrost tolerancji, wpływ alkoholu na relacje i obowiązki, próby ograniczenia picia oraz konsekwencje zdrowotne i emocjonalne.

Podobnie wygląda sytuacja przy uzależnieniu od narkotyków, hazardu, seksu, pornografii czy internetu.

Dlatego przy podejrzeniu problemu z uzależnieniem rozmowa z AI może być jedynie sygnałem do dalszego działania – nie powinna zastępować profesjonalnej konsultacji.

Do czego ChatGPT może być przydatny?

Sztuczna inteligencja sama w sobie nie jest zagrożeniem. Znaczenie ma sposób, w jaki z niej korzystamy.

ChatGPT może być pomocny jako narzędzie edukacyjne. Można wykorzystać go do poznania podstawowych informacji dotyczących depresji, lęku czy uzależnień, uporządkowania myśli albo przygotowania pytań, które później zostaną omówione podczas wizyty ze specjalistą.

Może również pomóc w prowadzeniu dziennika samopoczucia czy zauważaniu powtarzających się sytuacji wywołujących stres.

Granica powinna być jednak jasna:

AI może pomagać w zdobywaniu informacji, ale nie powinna samodzielnie decydować o diagnozie i leczeniu.

Dlaczego rozmowa ze specjalistą wygląda inaczej?

Psycholog lub psychoterapeuta nie analizuje wyłącznie pojedynczego objawu.

Podczas konsultacji próbuje zrozumieć, co dzieje się w życiu danej osoby, jak długo realizowane są trudności, co mogło je wywołać oraz jakie mechanizmy powodują ich utrzymywanie.

Czasami problem, z którym pacjent zgłasza się do gabinetu, okazuje się jedynie częścią większej trudności.

Osoba może być przekonana, iż cierpi na depresję, podczas gdy istotnym problemem okazuje się długotrwałe przeciążenie, zaburzenie lękowe, doświadczenie straty, trudna relacja albo problem z alkoholem.

Możliwa jest również sytuacja odwrotna – ktoś przez wiele miesięcy uważa swoje samopoczucie za zwykłe przemęczenie, podczas gdy objawy wskazują na problem wymagający profesjonalnej pomocy.

Właśnie dlatego tak ważne jest indywidualne spojrzenie na człowieka, a nie jedynie dopasowanie jego objawów do listy dostępnej w internecie.

Kiedy warto skonsultować się z psychologiem lub psychoterapeutą?

Nie trzeba mieć postawionej diagnozy, aby zgłosić się po pomoc.

Warto rozważyć konsultację, gdy obniżony nastrój, lęk, napięcie, problemy ze snem lub trudności w relacjach utrzymują się przez dłuższy czas, coraz częściej sięgasz po alkohol albo inne substancje, tracisz kontrolę nad określonym zachowaniem lub po prostu masz poczucie, iż samodzielne radzenie sobie staje się coraz trudniejsze.

Pierwsze spotkanie nie oznacza automatycznie rozpoczęcia długotrwałej terapii.

Może być przede wszystkim okazją do spokojnego omówienia sytuacji, określenia problemu i ustalenia, jaka forma pomocy będzie najbardziej odpowiednia.

ChatGPT nie zastąpi psychoterapii

Rozwój sztucznej inteligencji prawdopodobnie będzie miał coraz większy wpływ na sposób, w jaki szukamy informacji o zdrowiu psychicznym.

Nie oznacza to, iż należy z takich narzędzi rezygnować.

Ważne jest natomiast rozumienie ich ograniczeń.

ChatGPT może pomóc nazwać emocje, znaleźć informacje czy przygotować się do rozmowy ze specjalistą. Nie zna jednak całej historii życia człowieka, nie przeprowadza pełnego procesu diagnostycznego i nie tworzy rzeczywistej relacji terapeutycznej.

Jeżeli od dłuższego czasu czujesz, iż coś się zmieniło, coraz trudniej radzisz sobie z emocjami, relacjami, alkoholem, innymi substancjami albo codziennymi obowiązkami, nie warto poprzestawać na kolejnej rozmowie z chatbotem.

Rozmowa ze specjalistą może pomóc nie tylko nazwać problem, ale przede wszystkim zrozumieć jego źródło i znaleźć sposób na realną zmianę.

W Gabinecie Psychoterapii i Terapii Uzależnień dr Lidii Godzwon w Krakowie możliwa jest konsultacja dotycząca między innymi problemów emocjonalnych, depresji, kryzysów psychicznych oraz uzależnień. Pierwsze spotkanie może być początkiem uporządkowania sytuacji i ustalenia odpowiedniej formy pomocy.

Ważne: jeżeli znajdujesz się w bezpośrednim zagrożeniu życia lub zdrowia, pojawiają się myśli samobójcze albo obawiasz się, iż możesz zrobić sobie krzywdę, nie czekaj na odpowiedź AI ani termin standardowej konsultacji. Skontaktuj się z numerem alarmowym 112 lub zgłoś się po pilną pomoc medyczną.