Spór o moment nabycia prawa do refundowanego leku od lat wywołuje emocje wśród pacjentów i farmaceutów. Czy o odpłatności oraz prawie do zniżki powinna decydować chwila pojawienia się pacjenta przy aptecznym okienku, czy moment, gdy lek fizycznie trafia do jego rąk? Problem ten pojawia się szczególnie w sytuacjach, gdy preparatu brakuje na stanie apteki, konieczne jest jego zamówienie lub sprowadzenie z innej placówki, a w czasie oczekiwania upływa termin ważności recepty albo wchodzi w życie nowe obwieszczenie refundacyjne.
W odpowiedzi na te trudności do Ministerstwa Zdrowia wpłynęła petycja, proponująca rewolucyjną zmianę w zasadach ustalania uprawnień refundacyjnych. Przedstawione w niej argumenty nie znalazły jednak zrozumienia w oczach resortu zdrowia…
Uprawnienie pacjenta do refundacji leku…
W maju do Ministerstwa Zdrowia wpłynęła petycja „w sprawie w sprawie ustalania uprawnienia do refundacji leku według dnia zgłoszenia się do apteki”. Jej autor złożył postulat mający chronić pacjentów przed negatywnymi konsekwencjami braku leków w aptekach. Głównym założeniem wniosku było ustalanie uprawnienia do refundacji według dnia zgłoszenia się do apteki. O co dokładnie chodzi?
W treści petycji sformułowano następujące żądanie:
„Pacjent jest uprawniony do refundacji leku, jeśli:
-
była ważna w dniu zgłoszenia do apteki, został zamówiony lek lub zarezerwowany;
-
była ważna w dniu zgłoszenia do apteki ale nie było na stanie danego leku;
-
była ważna w dniu zgłoszenia do apteki w celu przesunięcia magazynowego Farmaceuta winien zaznaczyć: zamówienie, zarezerwowany, w realizacji, w dostawie, w procedurze przesunięcia magazynowego.”
Zdaniem wnioskodawcy, gdy pacjent zgłasza się z istotną receptą, a brak leku wynika z przyczyn logistycznych, uprawnienie do refundacji powinno zostać „zamrożone” na dzień pierwszego zgłoszenia. Wprowadzenie w systemie aptecznym statusów takich jak „w realizacji” czy „w dostawie” miałoby chronić pacjenta przed utratą zniżki.
Wydanie leku jako najważniejsze zdarzenie prawne
Ministerstwo Zdrowia odrzuciło możliwość wprowadzenia takiego rozwiązania, wskazując na obowiązujące przepisy ustawy refundacyjnej. Organ podkreślił, iż prawo do refundacji ściśle wiąże się z wydaniem produktu:
– …w świetle art. 6 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o refundacji leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych (Dz.U. z 2026 r. poz. 253) (dalej: „ustawa refundacyjna”), prawo do refundacji jest nierozerwalnie związane z faktem wydania produktu leczniczego świadczeniobiorcy – to właśnie wydanie leku pacjentowi, a nie wcześniejsze czynności organizacyjne poprzedzające to wydanie, stanowi zdarzenie prawne, z którym ustawodawca wiąże powstanie uprawnienia do refundacji oraz podstawę rozliczeń między apteką a Narodowym Funduszem Zdrowia – czytamy w uzasadnieniu.
W świetle art. 45 ust. 1, 2 i 5 w zw. z art. 46 ust. 1 i 3 ustawy refundacyjnej apteki przekazują do NFZ dane pochodzące wyłącznie ze zrealizowanych recept. Rozliczenie ma charakter następczy.
– Refundacja jest zatem rozliczana zawsze post factum, już po faktycznym wydaniu produktu leczniczego pacjentowi, nie zaś na podstawie samego zgłoszenia się pacjenta do apteki. Recepty nie sposób natomiast uznać za zrealizowaną, o ile lek – choćby w części – nie został fizycznie wydany pacjentowi. Taka konstrukcja przepisów jest przez ustawodawcę zamierzona i celowa, a jej zmiana nie leży w zamiarze Ministra Zdrowia – wyjaśnia resort.
Resort odwołał się również do § 5 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 23 grudnia 2020 r. w sprawie recept (Dz. U. z 2025 r. poz. 604) oraz art. 96a ust. 7 ustawy – Prawo farmaceutyczne (Dz. U. z 2026 r. poz. 612 ze zm.). Terminy ważności recept wyznaczają jedynie ramy czasowe na ich realizację, a nie podstawę do odwoływania się do dni wcześniejszych.
Ryzyka systemowe i problem „zamrażania” refundacji
Zamówienie leku, jego rezerwacja czy oczekiwanie na dostawę to czynności wewnętrzne apteki. Wykazy leków refundowanych, limity i odpłatności zmieniają się w drodze obwieszczeń Ministra Zdrowia co kilka miesięcy. Przyjęcie postulatu petycji rodziłoby więc poważne zagrożenia.
– „Zamrożenie” warunków refundacji na dzień wcześniejszy niż dzień wydania prowadziłoby do rozbieżności między stanem prawnym obowiązującym w dniu wydania leku a podstawą jego rozliczenia z Narodowym Funduszem Zdrowia, co komplikowałoby weryfikację schematy refundacji i mogłoby być wykorzystywane do sztucznego przedłużania okresu obowiązywania korzystniejszych, ale już nieaktualnych zasad odpłatności – ocenia resort.
W odniesieniu do przesunięć leków między aptekami tego samego przedsiębiorcy, Ministerstwo Zdrowia powołało się na orzecznictwo sądów administracyjnych.
– Przesunięcie międzymagazynowe jest, zgodnie z utrwaloną praktyką i orzecznictwem, czynnością o charakterze wyłącznie faktycznym, dokonywaną w celu zaopatrzenia innej apteki tego samego przedsiębiorcy – nie stanowi ono ani „wydania” produktu leczniczego świadczeniobiorcy, ani „zbycia” w rozumieniu art. 86a u.p.f. (por. Wyrok WSA w Warszawie z 24.06.2020 r., VI SA/Wa 2574/19, Legalis nr 2418437) – czytamy w uzasadnieniu.
Rozpoczęcie przesunięcia w ramach sieci aptek nie zabezpiecza zatem warunków refundacji na ten dzień.
Alternatywa: Realizacja e-recepty w różnych aptekach
Odpowiadając na problem niedostępności leków w jednej placówce, Ministerstwo Zdrowia wskazało też na nową funkcjonalność systemu e-recepty. Centrum e-Zdrowia wdrożyło ją z dniem 1 lipca. Umożliwia ona realizację poszczególnych partii leków w różnych aptekach.
– Po przeprowadzeniu pilotażu z aptekami z Kalisza i Łodzi, od dnia 18 czerwca 2026 r. do zgłaszania udziału zaproszono wszystkie apteki w Polsce, a uruchomienie usługi dla pacjentów nastąpiło 1 lipca 2026 r. – podkreśla resort.
Jednocześnie Ministerstwo podało, iż do możliwości tej przystąpiło już 86% aktywnych aptek ogólnodostępnych w Polsce. Resort przekonuje, iż „odnotowanie tak wysokiego odsetka pozwala uznać to rozwiązanie za stan bliski powszechności.”
