Bloczek tkankowy (parafinowy) – rola w badaniu genetycznym nowotworu

Współczesna onkologia to dziedzina, w której ogromną rolę odgrywa medycyna personalizowana, czyli leczenie „szyte na miarę” konkretnego pacjenta. Aby jednak lekarz klinicysta mógł dobrać najskuteczniejszą i najbezpieczniejszą terapię celowaną, potrzebuje bardzo precyzyjnych informacji o biologii guza.

Kluczem do zdobycia tej wiedzy często jest niepozorny przedmiot – bloczek tkankowy (bloczek parafinowy). Dla pacjenta onkologicznego zrozumienie, czym on jest i jak z nim postępować, to istotny krok na drodze do nowoczesnego leczenia.

Z tego artykułu dowiesz się m.in.:

• Czym jest bloczek tkankowy (parafinowy)
• Do czego służy bloczek tkankowy (rola w badaniach genetycznych)
• Jak zdobyć / wypożyczyć bloczek parafinowy
• Jak bezpiecznie przewozić bloczek tkankowy

Czym jest i do czego służy bloczek tkankowy (parafinowy)?

Tkanka pobrana w trakcie biopsji lub operacji chirurgicznej bardzo gwałtownie ulegałaby zniszczeniu, dlatego musi zostać odpowiednio zabezpieczona. W zakładzie patomorfologii materiał ten przechodzi przez szereg procesów: jest utrwalany w specjalnej formalinie (od 6 do 72 godzin), odwadniany, a ostatecznie zatapiany w gorącej parafinie. Po zastygnięciu powstaje twardy, plastikowo-woskowy sześcian – to właśnie bloczek tkankowy.

Bloczek stanowi swoistą „kapsułę czasu”. W takiej formie materiał biologiczny może być przechowywany w szpitalnym archiwum przez długie lata – a jako dokumentacja medyczna spędza tam minimum 20 lat. Oznacza to, iż jeżeli po kilku miesiącach czy latach dojdzie do nawrotu choroby lub medycyna odkryje nowy lek celowany, często nie ma konieczności ponownego, bolesnego pobierania wycinków – wystarczy sięgnąć po zarchiwizowany bloczek tkankowy.

Oczywiście podejście takie ma pewne ograniczenia – jeżeli wznowa nastąpiła po więcej niż 5 latach od operacji, albo mamy do czynienia z chorobą zaawansowaną, pierwotnie pobrany guz może nie zawierać w sobie wszystkich mutacji, jakie pojawiły się w trakcie zastosowanego leczenia. Dlatego też najlepiej wykorzystać do badania najnowszy preparat, jakim dysponujemy.

Lekarz onkolog powinien doradzić z jakiego materiału, świeżego czy archiwalnego, wykonać badanie, wiedząc jakich zaburzeń możemy oczekiwać wskazanym etapie choroby.

Rola bloczka w badaniu genetycznym nowotworu

To właśnie w bloczku ukryte jest DNA i RNA komórek nowotworowych. Aby pozyskać z niego materiał genetyczny do specjalistycznych analiz (takich jak np. nowoczesne sekwencjonowanie NGS czy badanie PCR), patomorfolog ścina z bloczka bardzo cienkie skrawki (najczęściej od 2 do 5 mikrometrów), a następnie z takiego materiału izoluje się DNA i/lub RNA.

Dzięki badaniom molekularnym z wyizolowanego DNA można wykryć specyficzne mutacje genetyczne (np. w raku płuca, piersi czy jelita grubego), które determinują to, czy dany nowotwór zareaguje na innowacyjne leczenie.

Kwalifikacja do badania: Co, jeżeli pacjent ma kilka bloczków?

Często po operacji usunięcia guza powstaje nie jeden, ale kilka, a choćby kilkadziesiąt bloczków z różnymi fragmentami tkanek. Kto decyduje, który z nich trafi do laboratorium genetycznego? Odpowiedzialność ta spoczywa wyłącznie na lekarzu specjaliście patomorfologu.

Nie każdy bloczek nadaje się do pozyskania materiału genetycznego. Patomorfolog ogląda preparaty pod mikroskopem i dokonuje kwalifikacji, szukając bloczka, który spełnia surowe kryteria:

1. Odpowiednia liczba komórek nowotworowych: Do badań genetycznych potrzebujemy fragmentu, w którym znajduje się możliwie dużo komórek nowotworowych. Nie chcemy badać zdrowej tkanki otaczającej.
2. Jakość tkanki: Patomorfolog wybiera fragment, w którym komórki nowotworowe są żywe i niezmienione martwiczo. Często zdarza się, iż komórki zniszczone radioterapią nie nadają się do badania genetycznego.
3. Prawidłowe utrwalenie: Na jakość DNA ogromny wpływ ma to, jak gwałtownie tkanka po operacji trafiła do formaliny. Nieprawidłowo utrwalony materiał może nie dać wiarygodnego wyniku.

Dlatego pacjent nigdy nie wybiera bloczka samodzielnie. Robi to ekspert, który ocenia jakość tkanki na poziomie mikroskopowym, upewniając się, iż wytypowany fragment zapewni sukces analizy molekularnej.

WARTO WIEDZIEĆ: BADANIE HISTOPATOLOGICZNE

A co jeżeli bloczek nie będzie zawierał odpowiedniej ilości komórek lub będzie źle utrwalony? Z pomocą może przyjść technologia badania biopsji płynnej, która w określonych przypadkach może zastąpić badania genetyczne tkanki guza.

DOWIEDZ SIĘ WIĘCEJ: PŁYNNA BIOPSJA

Zasady wypożyczania bloczków do badania

Często badanie genetyczne wykonywane jest w innym miejscu niż materiał był pobrany lub jest przechowywany, w wysoce wyspecjalizowanym laboratorium. Wówczas konieczne jest wypożyczenie bloczka ze szpitalnego archiwum. Każdy pacjent ma do tego prawo. Jak wypożyczyć bloczek tkankowy (parafinowy)?

• Wniosek: Bloczki wydawane są na podstawie pisemnego wniosku. Może go złożyć sam pacjent, jego przedstawiciel ustawowy, osoba upoważniona, a także lekarz prowadzący leczenie. Wzory wniosków zwykle można pobrać ze strony internetowej danego zakładu patomorfologii lub uzyskać na miejscu.
• Czas oczekiwania: Zakład patomorfologii powinien wydać przygotowany i oceniony przez lekarza bloczek w czasie nieprzekraczającym 3 dni roboczych.
• Zwrot: Tradycyjnie materiał wypożycza się na określony czas (zwykle do 3 miesięcy) i należy go zwrócić do archiwum wraz z kopią wyniku badania genetycznego. Istnieje również tryb bezzwrotny, ale wymaga on oddzielnego pisemnego oświadczenia za zgodą kierownika zakładu.

Jak bezpiecznie transportować bloczek tkankowy?

Transport bloczka nie jest skomplikowany, ale wymaga przestrzegania kilku kluczowych zasad, aby nie zniszczyć cennej tkanki:

• Temperatura pokojowa: Bloczki nie wymagają lodówki. Należy je przechowywać i przewozić w temperaturze otoczenia. Największym wrogiem bloczka jest wysoka temperatura – parafina może się po prostu rozpuścić, co zniszczy próbkę. Bezwzględnie unikajmy zostawiania bloczków w nagrzanym samochodzie czy na słońcu.
• Ochrona mechaniczna: Bloczek należy umieścić w twardym, sztywnym pudełku (wiele zakładów wydaje je w odpowiednich opakowaniach). Wnętrze warto wyścielić gazą lub miękkim papierem, aby materiał nie obijał się w trakcie transportu. Należy też chronić go przed wilgocią.
• Bezpieczeństwo biologiczne: Materiał zatopiony w parafinie jest całkowicie utrwalony i pozbawiony adekwatności zakaźnych. Nie stanowi zagrożenia biologicznego i można go bezpiecznie wysłać zwykłą pocztą kurierską lub poleconą przesyłką priorytetową.

Bloczek parafinowy (tkankowy) – podsumowanie

Z perspektywy współczesnej onkologii, odpowiednio przygotowany bloczek parafinowy to nie tylko trwała metoda utrwalania tkanki, ale przede wszystkim najważniejszy nośnik informacji o profilu genetycznym guza.

Dzięki obligatoryjnemu przechowywaniu materiału w archiwum, bloczek może być w przyszłości wielokrotnie wypożyczany i poddawany analizom z użyciem nowych, nieznanych wcześniej metod diagnostycznych (jednak warto to robić z rozsądkiem, bo materiał ma określoną wielkość i nie można z niego wykonać nieskończenie wielu badań).

Dla pacjenta oznacza to szybszy dostęp do innowacyjnych terapii systemowych, z jednoczesnym uniknięciem obciążeń związanych z koniecznością ponownego chirurgicznego pobierania wycinków.

BAZA WIEDZY: DIAGNOSTYKA GENETYCZNA W ONKOLOGII

BIBLIOGRAFIA

1. „Patomorfologia: standardy i przykłady dobrej praktyki oraz elementy diagnostyki różnicowej. Wytyczne dla zakładów/pracowni patomorfologii” opracowane przez Polskie Towarzystwo Patologów i Ministerstwo Zdrowia.
2. „Standardy organizacyjne oraz standardy postępowania w patomorfologii. Wytyczne dla zakładów/pracowni patomorfologii” opracowane przez Polskie Towarzystwo Patologów i Ministerstwo Zdrowia.
3. Watanabe M, Hashida S, Yamamoto H, Matsubara T, Ohtsuka T, Suzawa K, Maki Y, Soh J, Asano H, Tsukuda K, Toyooka S, Miyoshi S. Estimation of age-related DNA degradation from formalin-fixed and paraffin-embedded tissue according to the extraction methods. Exp Ther Med. 2017 Sep;14(3):2683-2688. doi: 10.3892/etm.2017.4797. Epub 2017 Jul 17. PMID: 28962212; PMCID: PMC5609301.
4. OBWIESZCZENIE MINISTRA ZDROWIA z dnia 24 września 2021 r. w sprawie standardów akredytacyjnych w zakresie udzielania świadczeń zdrowotnych oraz funkcjonowania jednostek diagnostyki patomorfologicznej
5. Jak wykonać badanie molekularne z tkanki nowotworowej – Laboratorium Oncogene
6. Czym jest bloczek parafinowy? – Słownik pojęć – Diagnostyka CONSILIO
7. Barwienie immunohistochemiczne – co to jest? – Diagnostyka CONSILIO

Jeśli podobają Ci się nasze działania i artykuły – wesprzyj Fundację Wiedzieć Więcej!

Post Bloczek tkankowy (parafinowy) – rola w badaniu genetycznym nowotworu pojawił się poraz pierwszy w Zwrotnikraka.pl.