ADHD kojarzy się głównie z problemami z koncentracją uwagi, impulsywnością i hiperaktywnością, ale dla wielu osób równie istotnym wyzwaniem jest nietypowy sposób przetwarzania bodźców sensorycznych. Choć często pozostaje on niezauważonym elementem obrazu klinicznego ADHD, może znacząco wpływać na jakość codziennego funkcjonowania.
Nadwrażliwości sensoryczne
Część ludzi ignoruje drobne niedogodności, takie jak migające światło, dźwięk skrzypienia czy „gryzące” ubranie. Innych zaś takie doznania nie tylko doprowadzają do pasji, ale realnie wpływają na jakość życia. Czy kiedykolwiek powiedziano ci, iż jesteś „zbyt wrażliwy”, gdy nie potrafiłeś znieść dźwięku kapiącego kranu? Nie jesteś sam. Nadwrażliwość na różnego rodzaju bodźce często idzie w parze z ADHD.
Przetwarzanie sensoryczne w ADHD: nie tylko nadwrażliwość
W przeglądzie systematycznym i metaanalizie obejmującej 30 badań i ponad 5000 uczestników oceniano związek między ADHD a nietypowymi wzorcami przetwarzania sensorycznego. Wyniki wykazały, iż osoby z ADHD – w porównaniu do osób z grupy kontrolnej (bez diagnozy ADHD) – doświadczają istotnie poważniejszych atypowości sensorycznych. Wśród nich wyróżniono:
- nadwrażliwość sensoryczną,
- unikanie bodźców,
- poszukiwanie stymulacji,
- obniżoną rejestrację bodźców sensorycznych.
Badacze nie opierali się wyłącznie na kwestionariuszach. W części badań mierzono reakcje układu nerwowego na bodźce sensoryczne. Dzieci z ADHD wykazywały silniejsze reakcje fizjologiczne na niektóre bodźce niż dzieci bez ADHD. Co więcej, wyniki przeglądu badań sygnalizują, iż różnice w przetwarzaniu sensorycznym utrzymują się także w dorosłości.
ADHD nie wiąże się wyłącznie z nadwrażliwością. Atypowe przetwarzanie bodźców sensorycznych może przyjmować postać zarówno nadwrażliwości na dźwięki, światło, dotyk czy zapachy, jak i zwiększonej potrzeby poszukiwania stymulacji sensorycznej.
Każda osoba z ADHD ma indywidualne doświadczenia sensoryczne
Wyniki badania pokazują, iż trudności sensoryczne w ADHD mają bardzo indywidualny charakter. Osoby z ADHD mogą jednocześnie wykazywać nadwrażliwość na jedne bodźce i niedowrażliwość na inne. Przykładowo ktoś może być wyjątkowo podatny na przeciążenie hałasem, a jednocześnie poszukiwać silnych bodźców ruchowych lub dotykowych. Taka różnorodność wskazuje, iż nie istnieje jeden charakterystyczny profil sensoryczny ADHD. Każda osoba z ADHD może prezentować własną kombinację mocnych stron, trudności oraz potrzeb związanych z przetwarzaniem bodźców.
Choć dostępne wytyczne kliniczne dotyczące ADHD nie wspominają wprost o konieczności oceny przetwarzania sensorycznego w przypadku osób z ADHD, niniejsza metaanaliza sugeruje, iż warto pochylać się nad tą kwestią. Doświadczanie atypowego przetwarzania sensorycznego wpływa bowiem istotnie na codzienne funkcjonowanie. Analiza własnego profilu sensorycznego pozwoliłaby osobom z ADHD lepiej rozumieć źródła swoich trudności.
Czym jest profil sensoryczny?
Profil sensoryczny to indywidualny wzorzec tego, jak dana osoba odbiera, przetwarza i reaguje na bodźce płynące z otoczenia oraz własnego ciała. Obejmuje on wszystkie zmysły – wzrok, słuch, węch, dotyk – ale także układ przedsionkowy (równowaga i ruch), propriocepcję (czucie własnego ciała) oraz interocepcję (odczuwanie sygnałów z organizmu, takich jak głód, pragnienie czy zmęczenie).
Każdy człowiek posiada własny profil sensoryczny. U części osób bodźce są odbierane bardzo intensywnie, podczas gdy inni potrzebują ich znacznie więcej, aby osiągnąć ten sam poziom pobudzenia. W ADHD profil sensoryczny często jest bardziej nierównomierny – osoby z ADHD mogą być nadwrażliwe na jedne bodźce, a jednocześnie aktywnie poszukiwać innych.
Przykładowo ktoś może nie tolerować głośnych dźwięków w restauracji, ale jednocześnie odczuwać silną potrzebę ruchu, wiercenia się czy słuchania muzyki podczas pracy. Taka pozorna sprzeczność jest charakterystyczna dla wielu osób z ADHD i wynika z odmiennych sposobów przetwarzania sensorycznego.
Dlaczego warto rozpoznać swój profil sensoryczny?
Osoba, która nie zna swoich potrzeb sensorycznych, może przez lata zastanawiać się, dlaczego:
- szybciej męczy się w hałaśliwych miejscach,
- nie może skupić się przy określonych dźwiękach,
- stale potrzebuje ruchu,
- drażnią ją niektóre ubrania lub faktury materiałów,
- zapomina o jedzeniu, piciu czy odpoczynku,
- reaguje silnym napięciem na nadmiar bodźców.
Tymczasem wiele z tych doświadczeń może wynikać właśnie ze specyficznego sposobu przetwarzania bodźców sensorycznych.
W przypadku ADHD poznanie własnego profilu sensorycznego jest szczególnie istotne, ponieważ trudności sensoryczne mogą wpływać nie tylko na samopoczucie, ale także na koncentrację, regulację emocji, jakość snu, poziom energii oraz codzienne funkcjonowanie społeczne i zawodowe.
Poznanie własnego profilu sensorycznego umożliwia świadome dostosowanie środowiska do potrzeb swojego układu nerwowego. Dzięki temu można ograniczać przeciążenie sensoryczne i jednocześnie dostarczać sobie tych bodźców, które pomagają regulować uwagę, energię czy emocje.
Osoba z dużą wrażliwością słuchową może na co dzień korzystać ze słuchawek wygłuszających (z NFC), a ta poszukująca bodźców ruchowych planować przerwy na aktywność fizyczną w ciągu dnia. Opracowanie strategii, które wspierają indywidualne doświadczenia sensoryczne, mogą znacząco poprawić komfort funkcjonowania.
Literatura
Jurek L, Duchier A, Gauld C, Hénault L, Giroudon C, Fourneret P, Cortese S, Nourredine M. Sensory Processing in Individuals With Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder Compared With Control Populations: A Systematic Review and Meta-Analysis. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry. 2025 Oct;64(10):1132-1147. doi: 10.1016/j.jaac.2025.02.019. Epub 2025 Apr 16. PMID: 40250555.
