Niemiecki Bundestag przyjął 22 maja 2026 roku reformę apteczną w postaci ustawy ApoVWG (Apothekenversorgung-Weiterentwicklungsgesetz). Nowe przepisy, poparte przez koalicję CDU/CSU i SPD, mają na celu przeciwdziałanie masowemu zamykaniu placówek (szczególnie na wsiach) oraz rozszerzenie dostępu do opieki zdrowotnej. Ustawa została przyjęta przez Bundestag, jednak aby wejść w życie, musi zostać jeszcze formalnie zatwierdzona przez Radę Federalną (Bundesrat).
Projekt potocznie zwany „Reformą Lauterbacha”, od samego początku budził skrajne emocje. Farmaceuci ostrzegali, iż doprowadzi ona do „demontażu zawodu” i stwarza niebezpieczeństwo dla pacjentów. Sercem reformy było bowiem wprowadzenie możliwości prowadzenia aptek filialnych bez stałej, fizycznej obecności farmaceuty (tzw. Scheinapotheken). To rozwiązanie zakładało między innymi nadzorowanie pracy kilku aptek przez farmaceutę dzięki systemów teleinformatycznych (wideo-konsultacje).
Ostatecznie pod naciskiem samorządu aptekarskiego ustawa uległa zmianie i przyjęto kompromis.
20 dni w roku bez farmaceuty
Wspomniany kompromis zakłada, iż w ramach 5-letniego programu pilotażowego dedykowanego obszarom wiejskim, apteki będą mogły w wyjątkowych sytuacjach funkcjonować pod nieobecność farmaceuty w aptece. Na rozwiązanie to zakłada:
- Tymczasowe utrzymanie operacyjności placówki: W określonych przypadkach na terenach wiejskich dopuszczone zostanie rozwiązanie polegające na tym, iż bieżący bieg operacyjny apteki będzie mógł być podtrzymywany bez fizycznej obecności aptekarza na miejscu.
- Rola doświadczonych techników: Uprawnienie do samodzielnego czuwania nad ciągłością pracy placówki pod nieobecność farmaceuty przyznano technikom farmaceutycznym (pharmazeutisch-technische Assistentinnen und Assistenten – PTA).
- Rygorystyczny limit 20 dni w roku: Możliwość przejściowego prowadzenia apteki przez technika bez bezpośredniego, fizycznego nadzoru farmaceuty została ograniczona do maksymalnie 20 dni w ciągu roku kalendarzowego.
Głównym celem tego pięcioletniego okresu próbnego jest przeciwdziałanie przerwom w dostępie do farmakoterapii w odizolowanych regionach. W takich, w których nagłe braki kadrowe mogłyby doprowadzić do zamknięcia jedynej lokalnej apteki.
Dwóch kierowników jednej apteki
Praca apteki bez stałej fizycznej obecności jednego, konkretnego kierownika-farmaceuty na pełnym etacie wymagała przemodelowania zasad odpowiedzialności zawodowej i struktur zarządzania placówkami pomocniczymi. W ramach działań na rzecz zabezpieczenia wykwalifikowanej kadry (Fachkräftesicherung) ustawa ApoVWG wprowadza następujące rozwiązania:
- Wprowadzenie podwójnego kierownictwa: Przepisy przewidują znacznie większą elastyczność w wyznaczaniu osób odpowiedzialnych za zarządzanie aptekami. Funkcja kierownika apteki filialnej lub apteki pomocniczej (Zweigapotheke) może być odtąd sprawowana wspólnie przez dwie osoby.
- Wdrażanie elastycznych modeli czasu pracy: Dopuszczenie współdzielenia stanowiska kierowniczego przez dwóch farmaceutów ma na celu ułatwienie organizowania pracy w systemie zmianowym lub niepełnowymiarowym. Zdejmuje to obowiązek permanentnej, całodziennej dostępności jednej osoby zarządzającej na miejscu.
Uzupełnieniem zmian ustawowych ApoVWG jest przygotowywane równolegle przez Federalne Ministerstwo Zdrowia we współpracy z Federalnem Ministerstwem Gospodarki i Energii specjalne rozporządzenie wykonawcze. Przewiduje ono uelastycznienie wymagań dotyczących sztywnych godzin funkcjonowania aptek. To pozwoli na dostosowanie czasu pracy personelu do realnych potrzeb lokalnej społeczności bez konieczności utrzymywania stałych dyżurów przy braku obsady aptekarskiej.
Wsparcie finansowania aptek
Aby model apteki operującej w sposób bardziej elastyczny – w tym z czasowym wykorzystaniem techników farmaceutycznych na pierwszej linii frontu – mógł utrzymać się na rynku, ustawodawca przemodelował ramy finansowe i terytorialne systemu. Zakładają one:
- Podwojenie stawek za dyżury interwencyjne: Rentowność aptek, w szczególności tych działających na prowincji i podlegających rotacjom personelu, zostanie zabezpieczona poprzez radykalne zwiększenie dopłat za gotowość nocną i świąteczną. Ryczałt z tytułu Notdienstpauschale zostanie niemal podwojony.
- Nowy ryczałt za dyżury wieczorne: Ustawa wprowadza dodatkowe subsydiowanie tzw. dyżurów częściowych, realizowanych w godzinach wieczornych od 20:00 do 22:00. Wynosi ono 20 procent pełnej kwoty przewidzianej za całonocny dyżur, co ułatwia finansowanie pracy personelu w godzinach mniejszego natężenia ruchu.
- Uproszczone zakładanie aptek pomocniczych: W regionach wiejskich o ograniczonym dostępie do leków ułatwiono procedurę otwierania aptek pomocniczych (Zweigapotheken). Muszą one jednak stanowić integralne rozszerzenie zezwolenia blisko położonej apteki macierzystej. Samodzielne, komercyjne tworzenie odizolowanych placówek przez kapitał zewnętrzny (Fremdbesitz) pozostaje w prawie niemieckim niedozwolone.
Poszeszenie uprawnień personelu aptecznego
Aby apteka mogła sprawnie realizować swoje funkcje w warunkach większej samodzielności personelu średniego szczebla, reforma znacząco rozszerza katalog czynności medycznych, które mogą być wykonywane przez farmaceutów. Zmiany te obejmują szeroką decentralizację uprawnień:
- Szczepienia ochronne: W aptekach farmaceuci zyskają prawo do przeprowadzania u osób dorosłych (powyżej 18 roku życia) wszystkich szczepień, które nie zawierają żywych drobnoustrojów. najważniejsze z punktu widzenia organizacji pracy pod nieobecność aptekarza jest to, iż czynność podania szczepionki może zostać w pełni wydelegowana na odpowiednio przeszkolony personel farmaceutyczny placówki.
- Szeroki krąg uprawnionych do szczepień: Na mocy poprawek przyjętych w toku procedury parlamentarnej, szczepienia ochronne (np. przeciw tężcowi czy kleszczowemu zapaleniu mózgu – FSME) mogą być bezpośrednio realizowane przez asystentów PTA, inżynierów farmacji (Pharmazieingenieure) oraz farmaceutów odbywających staż praktyczny (Pharmazeuten im Praktikum). Zobowiązani są oni jedynie do pomyślnego ukończenia szkolenia.
- Samodzielne pobieranie krwi żylnej: Kolejną kompetencją cedowaną na pracowników aptek jest możliwość wykonywania żylnego pobierania krwi u dorosłych pacjentów w celach diagnostycznych. Ta procedura również wymaga przejścia wcześniejszego szkolenia medycznego prowadzonego przez lekarza.
- Prowadzenie szybkich testów przesiewowych: Personel apteczny zyskuje uprawnienie do komercyjnego (na koszt pacjenta) przeprowadzania szybkich testów diagnostycznych wykrywających określone patogeny, takie jak wirusy grypy czy norowirusy, co wydatnie odciąża tradycyjne gabinety lekarskie.
Ułatwienia w dystrybucji leków
Jedną z największych barier w codziennym funkcjonowaniu niemieckich aptek, zwłaszcza tych działających w warunkach ograniczonej obsady kadrowej, była konieczność restrykcyjnego przestrzegania procedur formalnych w obecności kierownika. Ustawa ApoVWG nadaje pracownikom aptek bezprecedensową autonomię decyzyjną, która pozwala na płynną obsługę pacjentów choćby bez bezpośredniej, natychmiastowej weryfikacji ze strony lekarza prowadzącego czy farmaceuty:
- Samodzielna substytucja niedostępnych preparatów: W sytuacjach, gdy leki objęte oficjalnymi umowami rabatowymi pomiędzy kasami chorych a producentami są nieosiągalne w hurtowniach, personel apteki uzyskuje uproszczone prawo do wydania leku ekwiwalentnego, który znajduje się aktualnie fizycznie na stanie magazynowym placówki.
- Koniec z karami finansowymi za błędy formalne: Całkowite wyeliminowanie procedury tzw. „Nullretaxationen” z przyczyn czysto formalnych zdejmuje z personelu presję biurokratyczną. jeżeli wydany produkt leczniczy jest medycznie równoważny z przepisanym, kasy chorych mają ustawowy zakaz odrzucania rozliczeń i wstrzymywania płatności dla apteki z powodów uchybień proceduralnych.
- Wydawanie leków na receptę (Rx) w nagłych przypadkach: W warunkach udokumentowanej terapii długoterminowej (trwającej minimum trzy kwartały), personel apteki może samodzielnie i jednorazowo wydać pacjentowi najmniejsze dostępne opakowanie leku Rx, o ile nagłe przerwanie leczenia niosłoby za sobą negatywne skutki zdrowotne, a lekarz jest nieosiągalny.
- Procedura dystrybucji w ostrych, niepowikłanych chorobach: Pracownicy aptek będą mogli wydawać określone leki z grupy Rx bez recepty także przy zdefiniowanych, ostrych i niepowikłanych schorzeniach. Wykaz tych jednostek chorobowych oraz przypisanych im leków zostanie opracowany w ciągu roku przez Federalny Instytut Leków i Produktów Medycznych (BfArM) we współpracy z odpowiednimi lekarskimi i aptekarskimi komisjami ds. produktów leczniczych, a następnie wdrożony rozporządzeniem BMG. Z procedury tej wykluczono antybiotyki systemowe oraz leki o potencjale uzależniającym, a sama usługa wiąże się z ryczałtową opłatą 5 euro na rzecz apteki za nakład pracy.
Nowy model niemieckiego aptekarstwa
Wprowadzona w Niemczech reforma ApoVWG zrywa z tradycyjnym dogmatem absolutnej, nieprzerwanej fizycznej obecności magistra farmacji w każdym punkcie wydawania leków. Przekazanie ograniczonej czasowo do 20 dni w roku samodzielności operacyjnej w ręce doświadczonych techników farmaceutycznych na obszarach wiejskich stanowi pragmatyczną odpowiedź na kryzys kadrowy w niemieckiej ochronie zdrowia. Poprzez elastyczne modele zarządzania filiami, szeroką delegację uprawnień diagnostyczno-medycznych na personel średniego szczebla oraz radykalne cięcia biurokratyczne, ustawodawca stworzył ramy prawne, w których apteka może funkcjonować płynnie w warunkach ograniczonej dostępności personelu wyższego szczebla.
Zmiany te mają na celu nie tylko uratowanie zagrożonych placówek wiejskich przed likwidacją, ale również przekształcenie zawodu technika farmaceutycznego w profesję o znacznie szerszych, samodzielnych kompetencjach rynkowych.
