Celem najnowszej pracy było sprawdzenie, czy ADHD wiąże się z wyższą śmiertelnością, z jakich przyczyn osoby z ADHD umierają częściej oraz czy przyjmowanie leków wiąże się z mniejszym ryzykiem zgonu.
Osoby z ADHD żyją krócej?
ADHD to zaburzenie neurorozwojowe, które objawia się trudnościami z koncentracją uwagi, nadruchliwością i impulsywnością. Choć niesłusznie kojarzy się czasem głównie z dziećmi, często utrzymuje się przez całe życie. Według niektórych badań osoby z ADHD żyją średnio o 6–7 lat krócej. Może to wynikać zarówno z większej skłonności do ryzykownych zachowań, wypadków i samobójstw, jak i z częstszych problemów zdrowotnych, takich jak palenie, nadużywanie alkoholu czy choroby serca. Dodatkowo, choć leki na ADHD stosuje się coraz częściej, dotychczasowe dane na temat ich wpływu na ryzyko zgonu były niejednoznaczne.
Przegląd systematyczny i metaanaliza
Badacze przeszukali sześć dużych baz danych, m.in. PubMed i EMBASE, pod kątem prac dotyczących ADHD i śmiertelności. Znaleziono 9 363 publikacje. Do analizy włączono badania ilościowe obejmujące osoby w każdym wieku, u których rozpoznano ADHD, występowały objawy ADHD lub oceniano genetyczne ryzyko tego zaburzenia. Badania te musiały dotyczyć śmiertelności (ogólnej lub z konkretnych przyczyn) albo wpływu leków na ADHD na ryzyko zgonu. Wykluczono badania jakościowe, opisy przypadków, prace nierecenzowane, przeglądy oraz badania leków prowadzone w populacji ogólnej, bez wyodrębnienia osób z ADHD. Jakość badań oceniono dzięki skali Newcastle–Ottawa. Dwóch badaczy niezależnie zebrało z nich dane o uczestnikach, o metodologii i sposobie określania ADHD oraz o wynikach dotyczących śmiertelności. Na koniec przeprowadzono analizę statystyczną.
Ostatecznie przeanalizowano 19 badań opublikowanych w latach 2012–2025, obejmujących łącznie ponad 15,9 miliona uczestników z różnych krajów.
Krótsze życie z ADHD. Czy leki na ADHD zmniejszają ryzyko?
Wyniki metaanalizy pokazały, iż osoby z ADHD są narażone na wyższe ryzyko zgonu niż osoby bez tego zaburzenia. Ogólna śmiertelność była w tej grupie wyższa o 71%.
Najbardziej wzrastało ryzyko śmierci samobójczej (o 89%). W dalszej kolejności wzrastało ryzyko zgonu w wyniku urazów, zarówno przypadkowych, jak i zamierzonych (o 55%).
Osoby z ADHD częściej umierały także z przyczyn naturalnych, czyli z powodu chorób, choć tu różnica była mniejsza (27%).
Co istotne, przyjmowanie leków na ADHD wiązało się z niższą śmiertelnością. U osób leczonych farmakologicznie ryzyko zgonu z jakiejkolwiek przyczyny było o 25% mniejsze niż u osób nieleczonych.
Dlaczego ADHD wiąże się z wyższą śmiertelnością?
Autorzy wskazują kilka możliwych wyjaśnień tych wyników. Wyższe ryzyko samobójstwa może wynikać z tego, iż u osób z ADHD często współwystępują inne zaburzenia psychiczne. Znaczenie może mieć także impulsywność, typowa dla tego zaburzenia.
Ryzyko zgonu w wyniku wypadków i urazów jest około 1,5 raza wyższe. Osoby z ADHD częściej uczestniczą w poważnych wypadkach komunikacyjnych i doznają przypadkowych urazów. Wiąże się to z trudnościami w utrzymaniu uwagi, nadruchliwością i słabszą kontrolą impulsów. Częściej występują u nich również zaburzenia związane z używaniem substancji psychoaktywnych.
Zgony z przyczyn naturalnych, czyli z powodu chorób, zdarzają się około 1,3 raza częściej. Osoby z ADHD są bardziej narażone na choroby układu krążenia i zaburzenia metaboliczne. Częściej palą papierosy, gorzej się odżywiają, mają problemy ze snem i doświadczają więcej stresu. Trudności z koncentracją i planowaniem mogą też utrudniać regularne leczenie, przestrzeganie zaleceń lekarskich i ogólnie dbanie o zdrowie.
W tym świetle zrozumiały wydaje się także związek między przyjmowaniem leków na ADHD a niższą śmiertelnością.
Leki nie tylko łagodzą główne objawy zaburzenia, ale mogą również zmniejszać ryzyko wypadków, uzależnień i zachowań samobójczych oraz ułatwiać codzienne funkcjonowanie
Autorzy podkreślają jednak, iż ten wniosek opiera się tylko na trzech badaniach. Nie można też wykluczyć wpływu innych czynników. Na przykład osoby przyjmujące leki mogą mieć po prostu lepszy dostęp do opieki zdrowotnej.
Śmiertelność w ADHD: ograniczenia badania
Wyniki poszczególnych badań różniły się od siebie, co może wynikać z odmiennych kryteriów diagnozowania ADHD w różnych krajach, różnego dostępu do opieki zdrowotnej oraz odmiennego podejścia społecznego do tego zaburzenia. Badania różniły się też liczebnością grup, długością obserwacji i tym, jakie dodatkowe czynniki (np. status społeczno-ekonomiczny) brano pod uwagę.
W większości prac przeważali mężczyźni, kobiety stanowiły nieco ponad jedną trzecią uczestników. Odzwierciedla to fakt, iż ADHD częściej rozpoznaje się u mężczyzn, ale utrudnia precyzyjną ocenę ryzyka u kobiet.
Ze względu na niewielką liczbę badań nie udało się też przeprowadzić części bardziej szczegółowych analiz, np. porównań między podgrupami.
Autorzy podkreślają, iż potrzebne są badania na bardziej zróżnicowanych grupach, z uwzględnieniem płci, mniejszości rasowych i etnicznych oraz trudnych doświadczeń z dzieciństwa, takich jak trauma czy przemoc. Szczególnie ważne jest ustalenie, które osoby z ADHD są najbardziej narażone na przedwczesny zgon, aby móc objąć je odpowiednio ukierunkowaną profilaktyką.
Wyniki badania opublikowano na stronie JAMA Network Open.
